Doğadaki Üç Unsur: Su (2. Bölüm – Göller)

goller

Doğadaki Üç Unsur: Su (2. Bölüm – Göller)

Geçen yazımızda sular konusuna giriş yapıp, su döngüsü, su kaynaklarının neler olduğu, dünyadaki suların dağılışı ile Deniz ve Okyanusları anlatmıştık. Şimdi göllerle devam edelim.

Göller

Göller, karalar üzerinde çeşitli nedenlerle çanaklaşmış alanlarda biriken su kütleleridir. Göllerin genellikle deniz ve okyanuslarla bağlantısı yoktur. Göller, yeryüzündeki tatlı suların % 87’sini oluştururken göllerin karalar üzerinde kapladığı alan % 2’dir. Göller, yer altı ve yer üstü sularıyla beslenmektedir. Göllerin suları acı, tatlı, sodalı ve tuzlu olabilmektedir.

Bu farklılığın nedenleri;
iklim koşulları,
beslenme  kaynakları,
gölün bulunduğu arazinin yapısı,
gölün büyüklüğü,
gölün derinliği ve
gideğeninin (göl ayağı) olup olmamasıdır.

Beslenme kaynağı güçlü olan göller, fazla sularını bir gideğen yardımıyla denizlere boşaltır. Sularını dışarıya bir gideğen yardımıyla boşaltan göllerin suyu tatlı, sularını dışarıya boşaltamayan göllerin suyu ise acı veya tuzludur (Van ve Tuz gölü gibi). Dünya’nın en büyük gölü Asya kıt’asında Hazar Gölü, en derin gölü de yine bu kıt’adaki Baykal Gölü’dür. Dünya’da göllerin en fazla bulunduğu alanlar; Doğu Afrika graben sahası, Finlandiya ve ABD ile Kanada arasındaki göller yöresidir. Dünya’da Antarktika kıt’ası hariç bütün kıt’alarda az yada çok göl bulunur. Eğer bir bölgede birden fazla göl yan yana bulunuyorsa bu alanlara göller yöresi veya göller bölgesi denilmektedir. Örnek olarak;

Türkiye = Burdur, Eğirdir ve Kovada,
Kuzey Amerika = Superior, Erie, Ontario, Michigan ve Huron Gölleri,
Doğu Afrika = Victoria, Nyasa, Eduard, Tanganika ve Rudolf Gölleri, gibi

Kimyasal Özelliklerine Göre Göl Çeşitleri

kimyasal-ozelliklerine-gore-goller

Oluşumlarına Göre Göl Çeşitleri

oluşumlarına göre göl çeşitleri

A. Doğal Göller

Yeryüzünde iç ve dış kuvvetlerin etkisiyle meydana gelen çukurluklarda biriken su kütlelerine doğal göller denir. Doğal göller oluşumlarına göre çeşitli gruplara ayrılır:

1. Tektonik Göller:

Yer kabuğu hareketleri (dağ ve kıta oluşumu) sonucunda çöken alanlarda oluşan çukurluklarda biriken su kütlelerinin oluşturduğu göllerdir. En yaygın göl türü olup yeryüzündeki büyük göllerin çoğu tektoniktir. Dünya’da başlıca tektonik göller; Asya’da Aral, Hazar, Baykal, Lut, Afrika kıt’asının doğusunda Çad ve Tanganika, Rudolf, Victoria, Albert, Edverd, Nyasa gölleri.

tektonik baykal golu

2. Karstik Göller:

Kolay eriyebilen (kireç taşı, alçı taşı ve kaya tuzu gibi) karstik arazilerde suların polye ve obruk gibi erime çukurları içinde birikmesiyle meydana gelen göllerdir. Dünya’da Arnavutluk – Makedonya sınırındaki Ohri Gölü ile Arnavutluk – Karadağ sınırındaki İşkodra Gölü örnek olarak gösterilebilir. Türkiye’de karstik arazilerin yaygın olduğu Akdeniz Bölgesi karstik göllerin en yaygın olduğu bölgemizdir.

karstik obruk golu

3. Buzul Gölleri:

Buzul aşındırması sonucu oluşan çukurluklarda biriken suların meydana getirdiği göllerdir. Bu göllere sirk gölü adı da verilir. Bu göller buzul döneminde oluşmuş sirk buzullarının günümüzde eriyerek çanaklarını eriyen buz sularının doldurmasıyla oluşmuşlardır. Kanada, Finlandiya, Norveç ve Danimarka gibi ülkelerde buzul aşındırması sonucu oluşmuş çok sayıda göl bulunmaktadır.

buzul-moraine-golu-kanada

4. Volkanik Göller:

Volkanik faaliyetlerle oluşmuş çanaklarda suların birikmesi ile oluşmuş göllerdir. Göl, yanardağın zirvesindeki baca ağzında oluşmuşsa krater gölü (ABD’deki Krater Gölü), yanardağ konisinin patlaması sonucu oluşan geniş çukurlarda ise kaldera gölü (Sumatra’da Toba Gölü, Alaska’da Kaguyak Kaldera Gölü), yer kabuğunda sıkışan volkanik gazların patlamasıyla açılan çukurlukta oluşmuşsa maar gölü (Almanya’da Grossbild ve Etiyopya’da Debre Zeit Maar Gölü) adını alır. Dünya’da Endonezya, İtalya, Japonya ve Türkiye gibi volkanizmanın yaşandığı ülkelerde bu tür göller bulunmaktadır.

crater-golu-abd

5. Set Gölleri:

Vadi, tektonik çukurluk veya koy gibi yer şekillerinin önünün herhangi bir malzemeyle kapanması sonucu meydana gelen göllerdir. İsmini genellikle setleşmeye sebep olan nedene göre alırlar. Oluşumlarına göre beşe ayrılır:

a. Alüvyal Set Gölleri:

Akarsu vadilerinin alüvyal malzemeyle kapatılması sonucunda meydana gelen göllerdir. Genellikle küçük ve sığ göllerdir.

aluvyal-eymir-golu

b. Heyelan Set Gölleri:

Heyelan sırasında sürüklenen malzemenin bir çukurluğun önünü kapatması sonucu meydana gelen göllerdir.

heyelan-peyto-golu

c. Volkanik Set Gölleri:

Volkanik faaliyet sırasında çıkan lavların bir çukurluğun önünü kapatması sonucu meydana gelen göllerdir.

volkanik-set-golu

d. Kıyı Set Gölleri:

Alçak kıyılarda dalga ve akıntıların etkisiyle meydana gelen kıyı kordonlarının bir koy veya körfezin önünü kapatması sonucu oluşan göllerdir. Bunlara “lagün” veya “deniz kulağı” adı da verilir.

kiyi-lagun-set-golu

e. Moren Set Gölleri:

Buzullardan çıkan suların önünün moren setleri ile kapatılması sonucu oluşan göllerdir. Kuzeybatı Avrupa’da yaygın olarak görülür.

moren-set-golu

6. Karma Oluşumlu Göller:

Oluşumunda birden fazla faktörün etkili olduğu göllerdir.

karma-olusumlu-goller

B. Yapay Göller

İnsanların elektrik enerjisi elde etmek, sulama, kullanma ve içme suyu sağlamak amacıyla akarsuların önünü bir setle kapatmaları sonucu oluşan göllerdir. Bu göllere baraj gölleri de denir.

yapay-goller

Sevebilirsin...

  • soner67

    teşekkürler hocam…

  • Göktuğ

    Gerçekten Kaliteli Yapıyosunu İşinizi Hocam

  • Aslı

    Hocam ellerinize sağlık çok iyi anlatmışsınız. Yazı amacına ulaştı.