Toprak Oluşumunu Etkileyen Faktörler Nelerdir?

Toprak Oluşumunu Etkiyen Faktörler

Toprak oluşumunda ve toprağın belli özelliklerinin ortaya çıkmasında bazı faktörler etkili olmaktadır. Bu faktörlerin başlıcaları şunlardır.

1. İklimin Etkisi
2. Anakayanın Etkisi
3. Zamanın Etkisi
4. Yerşekillerinin Etkisi
5. Canlıların ve Bitki Örtüsünün Etkisi

Bu faktörleri inceleyelim

1. İklimin Etkisi

Toprak oluşumunda etkili olan ana iklim elemanları sıcaklık ve yağıştır. Bu iki faktör fiziksel ve kimyasal çözünmeyi, bitki örtüsünün yetişmesini ve yoğunluğunu, bitki kalıntılarının ayrışarak humusa dönüşmesini ve topraktaki canlı hayatın aktivetisini etkiler.

Yağışın fazla olduğu bölgelerde aşırı yıkanma sonucu toprağın üst kısmındaki mineraller eriyerek, sızan sularla toprağın alt katmanlarına geçer. Ayrıca topraktaki humusun bir kısmı da suyla taşınır. Böylece toprak besin yönünden fakirleşir. Yağışın az olduğu bölgelerde ise bu kez yıkanma yetersiz olduğu için topraktaki tuz ve kireç oranı fazla olur.

col ve ekvatoral

Örneğin; sıcaklık ve yağışın fazla olduğu ekvatoral iklim bölgelerinde gür bir bitki örtüsü vardır. Bundan dolayı toprak üzerindeki bitki kalıntıları fazladır. Bu bitki kalıntıları sıcaklık ve nemin fazla olması nedeniyle mikroorganizmalar tarafından hızlı bir şekilde parçalanarak humusa dönüşmektedir. Ancak yağış miktarının fazla olması sonucunda humusla birlikte diğer besin maddelerinin çoğu topraktan kısa sürede uzaklaştırılır.

2. Ana Kayanın Etkisi

Ana kayanın çözülmesi ile birçok mineral madde açığa çıkmakta ve bunların toprak suyunda erimesi sonucu bitkiler beslenmekte ve toprakta organizma faaliyetleri başlamaktadır.

Ana kayanın kimyasal özellikleri, bileşimi, çatlaklık ve gözeneklilik durumu çözülme ve toprak oluşumunu önemli ölçüde etkiler. Sert kayaçlar zor ayrışırken, yumuşak kayaçlar daha kolay ayrışmaktadır. Kayacın cinsine bağlı olarak topraklar da killi, kumlu veya kireçli olur.

anakayanin etkisi

Örneğin volkanik arazi üzerinde taşlı, kumlu topraklar meydana gelir. Toprak oluşumunun başlangıç safhasında ana kayanın fiziksel ve kimyasal özellikleri toprak üzerinde kuvvetle hissedilir. Ancak toprak oluşumunun sonraki safhalarında topraktan taşınmalar olması ve organik maddelerin toprağa katılmasıyla anakayanın toprak üzerindeki etkileri gittikçe azalır. Örnek olarak kireç üzerinde kireçli taşlar oluşmasına rağmen zamanla kireç uzaklaşarak kireç miktarı az veya hiç olmayan topraklar oluşur. Özellikle sürekli erozyona uğrayan dağlık alanlarda ana kayanın etkisini yansıtan toprak daha yaygındır.

3. Zamanın Etkisi

Toprak oluşumunun süresi ana kayanın direncine ve iklim şartlarına bağlı olarak değişiklik gösterir. Söz gelimi nemli iklim ve kolay ayrışabilen bir kaya üzerinde 1 cm kalınlığında toprak oluşabilmesi için yaklaşık 100 yıl geçmesi gerekirken aynı iklim bölgesindeki dirençli kaya üzerinden 1000 yıl geçmesi gereklidir.

toprak katmanlari

Kalın bir toprağın meydana gelebilmesi için binlerce yıllık bir süreye ihtiyaç vardır. Örneğin Kula civarında 300 bin yıl önce oluşmuş eski volkan konileri üzerinde yer yer 50 cm kalınlığında toprak oluşmuşken yaklaşık 12 bin yıl önce oluşan volkan konileri ve bazaltlar üzerinde çok daha ince bir toprak örtüsü bulunmaktadır.

4. Yer Şekillerinin Etkisi

Yerşekillerinin eğim, yükselti ve bakı özellikleri toprak oluşumu üzerinde etkili olmaktadır. Arazinin eğimli olması halinde çözülen maddeler yerçekimi ve sel sularının etkisi ile devamlı olarak süpürülmeye uğrar. Bu yüzden eğimli yerlerde ancak bitki örtüsü altında sığ topraklar oluşabilmekte, bitki örtüsünün olmadığı eğimli yerlerde aşınmanın etkisiyle toprak örtüsü kaybolmaktadır.

toprak egim yamac

Herhangi bir bölgede yükseltinin artması ile sıcaklık düşmekte, buna karşılık belli bir yükseltiye kadar yağış miktarı artmaktadır. Yükseltinin iklim üzerindeki etkilerine bağlı olarak yüksek bir dağın yamacı boyunca farklı toprak tipleri görülmektedir.

Bakı faktörü güneşten gelen ışınlar üzerinde etkili olduğundan, farklı bakılara sahip yamaçlar arasında sıcaklık ve nemlilik şartları değişiklik göstermektedir. Bu durum kayaçların çözülmesini, bitki örtüsünü ve buna bağlı olarak da toprak oluşumunu etkilemektedir.

5. Canlıların ve Bitki Örtüsünün Etkisi

Toprak yüzeyine düşen dal, yaprak ve meyvelerden oluşan bitki kalıntıları iklim koşullarına bağlı olarak birkaç ay ile birkaç yıl içerisinde mikroorganizmalar tarafından parçalanarak humusa dönüşmektedir. Humus toprağın rengini koyulaştırır ve daha verimli hale gelmesini sağlar.

Gardens: soil

Geniş yapraklı ağaçlardan oluşan ormanlık alanlara sahip yerler ile yüksek dağ çayırlarının bulunduğu yerlerde topraklar humus bakımından zengindir. Bitkiler, kökleri ile toprağın derinliklerine iner ve kalın bir toprak örtüsünü erozyona karşı korur. Ayrıca bitki köklerinden çıkan asitlerle kayanın çözülmesi hızlanmaktadır.

Tavşan, tarla faresi ve köstebek humusça zengin üst toprağı derinlere taşır. Bu canlılar, derinlerdeki toprağı ise yüzeye çıkarmak gibi önemli bir karıştırma görevi de yaparlar.

Sevebilirsin...

  • selenay

    tşk.ederim benim ödevimdi ödevime çok yardımda bulunduğunuz ellerinize sağlık 🙂

  • golden freddy

    çok uzun ama güzel işime yaradı

  • golden freddy

    ÇOK GÜZEL

  • Enes Kılıç

    teşekkürler

  • Binnur

    Hocam çok teşekkür ederim ellerinize sağlık:-) 🙂 🙂 🙂 🙂 🙂 🙂

  • Mete

    Sağolun hocam