Topoğrafya ve Kayaçlar

Topoğrafya ve Kayaçlar Konu Anlatımı

Element: Element, aynı cins ve kimya tepkimelerinde bölünmeyen en küçük parçaların yığınıdır. Bu parçalara atom denir. Su bir element değildir. Fakat suyun elektrolizinden elde edilen hidrojen ve oksijen birer elementtir.

Mineral: Belirli bir kimyasal yapısı olan, inorganik, katı ve doğal maddelerdir. Elementlerin birleşmesinden meydana gelir. Şeker bir mineraldir çünkü hidrojen, oksijen ve karbon elementlerinin birleşmesinden meydana gelir.

Kayaç (Taş): Belirli bir kimyasal yapısı olan, inorganik, katı ve doğal maddelerdir. Minerallerin birleşmesinden meydana gelir. Örneğin Gnays; Ortoklaz, Biyotit, Plajiyoklaz, Kuartz gibi minerallerin birleşmesinden meydana gelir.

Bu verilenleri bir grafik üzerinde göstermek gerekirse durum aşağıdaki gibidir.

element

Oluşumlarına göre kayaçlar üç ana gruba ayrılır. (ÖNEMLİ !)

kayac-turleri-infografik-s

İnfografiği yüksek çözünürlüklü indirmek için tıkla…

1. Püskürük (Katılaşım) Kayaçlar:

Püskürük kayaçlar magmanın soğuyarak katılaşması sonucu oluşurlar. Kökenlerini mağma oluşturduğu için bunlara “mağmatik kayaçlar” adı da verilir. Mağma bazen yeryüzüne ulaşır ve orada soğuyup katılaşır. Bazen de mağmanın soğuması yerin iç kesimlerinde belirli bir derinlikte gerçekleşir. Soğumanın yeryüzünde veya derinlerde meydana gelmesi püskürük kayaçların yapısı üzerinde önemli rol oynar.

Soğuma derinde olursa katılaşma yavaş olur. Buna bağlı olarak kayaçlar iri kristallidir. Buna karşılık soğumanın hızlı olduğu kayaçlar ince kristalli veya camsı yapıdadır. Püskürük taşlar yer kabuğundaki oluşum yerine göre iki kısma ayrılır.

a) İç Püskürük Kayaçlar

Magmanın yerin derinliklerinde ağır ağır soğuması sonucu oluşan taşlardır. Soğuma yavaş olduğu için genellikle çok sert ve iri tanelidirler. Bu taşlar her ne kadar yerin altında oluşmuşlarsa da dış kuvvetlerin zamanla üstlerindeki tabakaları aşındırması sonucu açığa çıkarlar. Başlıcaları granit, siyenit, diyorit ve gabrodur.

Granit, kendine özgü yer şekilleri oluşturması açısından diğer kayaç türlerinden ayrılır. Granitler esasında sert ve dayanıklı kayaçlar olmakla birlikte bir kısmı, çeşitli nedenlerle kimyasal çözünme ve fiziksel parçalanmaya uğrayarak “granit topoğrafyası” adı verilen özel yer şekillerinin oluşmasına yol açarlar.

Granitlerin ayrışması sonucu, birbiri üzerinde yer alan irili ufaklı ve köşeleri yuvarlaklaşmış bloklardan oluşan bir topoğrafya şekli meydana gelir. İskoçya’daki “Tor Topoğrafyası” bunun en güzel örneklerindendir.

katilasim kayaclar

b) Dış Püskürük Kayaçlar

Magmanın yeryüzüne kadar çıkarak soğumasıyla oluşmuştur. Soğuma hızlı olduğu için genellikle yumuşak ve ince tanelidirler. Bu kayaçların başlıcaları; bazalt, andezit, volkan camı (obsidyen), süngertaşı ve tüftür.

Bazalt ve andezitler tüflere göre aşınmaya karşı daha dayanıklıdır. Bu yüzden bazalt kayaçları ile volkanik tüflerin yaygın olduğu Nevşehir, Ürgüp, Göreme yöresinde peribacaları adı verilen ilginç yüzey şekilleri oluşmuştur.

2. Tortul (Sedimenter) Kayaçlar

Daha önceleri oluşmuş olan mevcut kayaçlar ayrışarak rüzgar, dalga, akarsu ve buzullarla taşınıp göl, akarsu ve okyanus tabanları ile çukur alanlarda biriktirilir. Başlangıçta boşluklu ve gevşek bir yapıya sahip olan bu tabakalar zamanla sıkışarak sertleşir ve tortul kayaçlara dönüşür.

ufalanma

Tortul kayaçların en önemli özelliği içlerinde fosil bulundurmalarıdır. Bu fosiller sayesinde kayaçların yaşı ve oluştuğu dönemdeki iklim şartları ile ilgili bilgi elde edilebilmektedir.

Tortul Kayaçlar Oluşumlarına Göre Üç Gruba Ayrılır:

a) Fiziksel (Kırıntılı) Tortul Taşlar

Akarsular, rüzgarlar ve buzullar tarafından kayalardan koparılan parçaların çukur yerlerde biriktirilmesiyle ve bu irili ufaklı taneciklerin doğal bir çimentoyla birleşmeleri sonucu oluşur. Bu kayaçların başlıcaları; kiltaşı, kumtaşı ve çakıltaşı (konglomera) dır.

fiziksel tortul taslar

b) Kimyasal Tortul Taşlar

Suda eriyerek çözünebilen minerallerin daha sonra çökelerek birikmesi sonucunda oluşmuşlardır. Bu kayaçların en yaygın olanları kalker (kireçtaşı), jips (alçı taşı) ve kaya tuzudur.

kimyasal tortul taslar

Kalkerlerin erimesi sonucu mağaralar ile kanyon vadiler; kireçli suların buharlaşması ve kirecin çökelmesi sonucu, sarkıt, dikit ve traverten gibi yer şekilleri oluşur. Bu tür şekillerden oluşan “karst topoğrafyası” ülkemizde kalkerli arazinin yaygın olduğu Akdeniz Bölgesinde gelişme göstermiştir.

c) Organik Tortul Taşlar

Bitki ve hayvan kalıntılarının deniz ya da göl çanakların da birikmesi ile oluşurlar. Bitki kalıntıları, kalın ve geçimsiz tabakalar arasında veya su içerisinde kalır. Bu kalıntılar zamanla bakterilerin de etkisiyle karbon bakımından zenginleşir. Böylece linyit ve taş kömürü oluşur. Deniz canlılarının kabuk ve iskelet kısımlarının birikmesiyle de mercan kayaları ve tebeşir meydana gelmiştir.

organik tortul taslar

3. Başkalaşım (Metamorfik) Kayaçlar

Daha önceden oluşmuş püskürük ve tortul kayaçların yüksek sıcaklık ve basınç altında kalarak renk ve şekil değiştirmeleri sonucu oluşan kayaçlardır.

Granit’in başkalaşmasıyla Gnays,
Kalker’in başkalaşmasıyla Mermer,
Kömür’ün başkalaşmasıyla da Elmas
Kil taşı’nın başkalaşmasıyla Şist,
Kum taşı’nın başkalaşması ile de  Kuvarsit meydana gelir.

metamorfizma

Bunları kısaca bir tablo üzerinde göstermek gerekirse; (daha net görebilmek için resim üzerine tıklayınız)

kayaclar tablo

Sevebilirsin...

  • ibrahim

    güzel idare eder

  • ali

    güzel anlatılmıs , akılda kalıcı bir bilgi olmus , en onemli yerleri anlatılmıs…

  • Emre

    <Daha fazla Bilgiye yer verilebilirdi ama genede güzel anlatım 🙂

    • yasemin

      Daha fazla bilgi derken

  • Talha Ilhan

    ya tortul kayacın tanımında fosil bulunmamması en önemli özelliğidir diyo ama tabloda fosil bulunabilir diyo… yani bulunur mu bulunmaz mı. diğer kaynaklar da bölünmüş bi bulunur diyo bir bulunmaz diyo bunu biliyorsan söylermisin

    • Net olarak, Tortul kayaç içinde fosil bulunur.

  • Beyza Aksoy

    hocam elinize sağlık çok güzel hazırlamışsınız

  • Merve Gelen

    Harika

  • Alperen

    Eyvllh Hocam

  • yasemin

    Cok guzel yazilmis

  • abdulkadir

    Mükemmel bir paylaşım ellerinize sağlık…

  • sena

    Teşekkür ederim , çok beğendim

  • Rabia

    Hocam ygs ve lys için bu taşların tek tek özelliklerini bilmeye gerek var mı?
    Çünkü ders kitaplarında verilmişte cvp verirseniz çok sevinirim.

    • O kısmı üniversitede anlatılıyor. Taşların hangi grupta olduğunu bilmeniz yeterlidir.

      • Rabia

        Anladım hocam çok sağolun

  • lara

    Çok iyi saolun

  • dahje

    elinize sağlık çok açıklayıcı olmuş

  • derin

    Valla ALLAH RAZI OLSUN çok güzel tablo yapmışsınız çok açıklayıcı saolun

  • egemen

    10 numara olmuş eyvallah çok saolun

  • Tayyar Beyy

    indirme Secenegi Varmı Acabaaa

    • Konu anlatımı yukarıda olduğu gibidir. Ayrıca sunu veya word olarak hazırlamadim. İyi çalışmalar

  • öğrenci

    emeğinize sağlık

    • Teşekkür ederim.

      • Eyvın

        Asıl biz teşekkür ederiz hocam.

  • Serkan

    1 sayfada özetleyebildim çok Teşekkür Ederim emeğinize sağlık.