Besin Zinciri – Ağı – Piramidi

Besin Zinciri – Besin Ağı – Besin Piramidi

Enerji akışı ve madde döngülerini anlatmadan önce besin zincirinin iyice anlaşılması gerekmektedir. İlk önce besin zinciri kavramının kelime anlamını bir irdeleyelim. “Besin” canlıların enerji kaynağı olarak kullandığı ve canlıya göre değişen organik veya inorganik maddelerdir.

Bitki için besin —> Güneş enerjisi, su, karbondioksit, vb
Yılan için besin —> fare, tavşan, kertenkele, kurbağa, kuş, kuş yumurtası, geyik ve ceylan hatta yaban domuzu
Koyun için besin —> Otlar,
Aslan için besin —> ceylan, zebra, antilop , kudu, zürafa, bufalo, vb…
İnsan için besin —> Her türlü ot ve hayvan türü olabilir.

“Zinciri” kelimesi ise besinin bir canlıdan diğerine aktarıldığı ve birbirleriyle bağlantılı olduğunu vurgular. Alınan besin o canlıda kalmaz. İlerleyen satırlarda anlatacağımız enerji piramidinde de göreceğiniz gibi besin bir canlıdan diğerine aktarıldığı bir süreçtir. Bu sürecin herhangi bir halkasında meydana gelecek bir aksama bütün zinciri etkileyecektir. Örneğin; Ot, çekirge, kurbağa, yılan, atmacadan oluşan bir zincir düşünün. Bu canlılardan herhangi birinin soyunun çok fazla artması veya tamamen yok olması bu besin zincirini etkileyecektir. Bu etki kimi zaman besin zincirinin tepesinde bulunan insana kadar ulaşır. Besin ve Zincir ile kastedileni anladığımıza göre konuya başlayalım.

Dünya’daki bütün canlıların yaşamlarını sürdürebilmeleri için enerjiye ihtiyaçları vardır. Dünya üzerinde besin üretmek için gerekli olan bütün maddeler vardır. Bunlar su, oksijen ve azot gibi maddelerdir. Fakat var olan bu maddelerin canlılar tarafından kullanılabilmeleri için organik besinlere (karbonhidratlar, proteinler, yağlar) dönüştürülmesi gerekir. Bitkiler, algler ve bazı bakteriler fotosentez yoluyla inorganik maddeleri organik besinlere dönüştüren canlılardır. Bu dönüşümün gerçekleşmesi için güneş enerjisine ihtiyaç vardır.

Fotosentez Süreci:

fotosentez-sureci-sema

Bitkiler, besin üretimlerini şu şekilde gerçekleştirir: Bitkiler karbondioksit ve suyu kullanarak güneş enerjisi yardımıyla glikoz ve oksijen üretir. Güneş’ten gelen enerji, fotosentez yapan canlıların ürettikleri besinlerde depolanır. Besin maddeleri canlılar tarafından tüketildiğinde enerji bu canlılara geçer. Böylece enerji beslenme yoluyla bir canlıdan diğerine aktarılmış olur. Bitkilerde besin olarak depolanan enerji, bir besin zinciri biçiminde tüm canlılara dağılır.

Besin Zincirini Oluşturan Unsurlar:

Üreticiler: Besin zincirinin ilk halkasını oluşturan yeşil bitkilerdir. Güneş enerjisini kullanarak besin üretirler. Diğer bütün canlılar için gerekli olan enerjiyi üretirler. Yeşil bitkiler güneş enerjisi ile havadan aldıkları karbondioksiti topraktan aldıkları su ve madensel maddelerle birleştirerek besin üretirler. Besinleri depo ederek, hayvanlar için de besin temin etmiş olurlar. Fotosentez olayında en büyük rolü bitkilerin yapraklarındaki klorofil maddesi alır.

Fotosentez olayıyla inorganik maddelerden organik madde üretme işlemini yapan canlılara üreticiler denir.

Tüketiciler: Ekosistemde insan, hayvanlarla birlikte tüketici konumundadır. Tüketiciler, yaşamları için gerekli enerjiyi diğer canlılardan edinirler. Tüketiciler üç gruba ayrılır.

Birincil tüketiciler; hayatlarını devam ettirmek için bitkilerle beslenen otçullardır. Bunlara ot oburlar da denir. Sığır, koyun, keçi, geyik, tavşan vs. bu grupta yer alır.
İkincil tüketiciler; birincil tüketicilerle beslenen hayvanlardır. Bunlara et oburlar da denir. Yılan, kurt, tilki vs.
Üçüncül tüketiciler; etçillerle beslenen etçil hayvanlardır. Bu gruptaki hayvanlar avlarını daha çok parçalayarak tüketirler. Aslan, kaplan, yırtıcı kuşlar vs.

besin-zincirinin-unsurlari

Ayrıştırıcılar (Çürükçüller): Ölü hayvan ve bitkileri ayrıştırarak minerallere ve humusa dönüştüren canlılardır. Bu ayrıştırma sonucunda bitki ve hayvan hücrelerinin yapılarındaki maddeler doğaya dönmüş olur. Ayrıştırıcılar olmasa idi ekosistem de olmazdı. Ayrıştırıcı organizmalar genellikle bakteri ve mantar çeşitlerinden oluşur.

besin-zincirindeki-asamalar

Uyarı
İkincil ve üçüncül tüketiciler arasında ayrım yapılırken net bir çizgi çizilemez. Üçüncül tüketiciler avlarını daha çok parçalayarak tüketirler. Hayvan leşleriyle beslenebilirler. İkincil tüketiciler de ise daha çok otçullarla beslenme söz konusudur. Etçil hayvan yemezler.

Besin Zinciri
Ekosistemde enerjinin organik besin halinde üreticilerden tüketicilere doğru aktarılması şeklinde kurulan canlı etkileşimine besin zinciri denir.

Besin Ağı
Tabiatta birçok küçük besin zinciri birbiri içine geçmiş durumdadır. İç içe geçmiş besin zincirlerinin tümüne besin ağı denir.

Besin zincirinde enerjinin bir gruptan diğerine aktarıldığı her halka bir beslenme seviyesini oluşturur. Besin ağında, bir besin düzeyinden diğerine geçişte besin enerjisi tümüyle aktarılamaz. Besin zinciri boyunca aktarılan enerjinin büyük bir kısmı o canlının yaşam gereksinimleri için kullanılır. Geriye kalanı ise zincirin bir sonraki halkasına aktarılır. Birinci basamaktaki bitkiler daha üst basamaktaki et oburlardan daha fazla besin depolayabilir. Basamaktan basamağa değişen bu enerji miktarı bir piramit oluşturur. Bir besin zincirinin üretici basamağından başlayarak son tüketici basamağına kadar dikey dizilimine besin piramidi denir. Besin piramidinin her basamağındaki canlıların toplam ağırlığına biyokütle (biyomas) denir. Besin zincirinde en fazla biyokütleye sahip olan canlılar üreticilerdir ve genelde üreticilerden tüketicilere doğru gidildikçe biyokütlede azalma olur.

enerji-piramidi

Besin Piramidinin Özellikleri

-Besin piramidin tabanında üreticiler yer alır.Üreticilerin biyokütlesi çok fazladır.Bu sebeple tabanda geniş bir alanı oluşturur. – Üst basamaklara çıktıkça biyokütle azalır. Besin piramidinde, aşağıdan yukarıya doğru her kattaki;

  • Canlı sayısı azalır,
  • Tür sayısı azalır,
  • Besin miktarı azalır,
  • Enerji miktarı azalır,
  • Tüketicilerin vücut büyüklüğü artar,
  • Canlı vücudunda biriken zehir miktarı artar

Uyarı
Yeryüzü sınırsız sayıda tüketiciyi besleyecek düzeyde besin potansiyeline sahip değildir. Bu nedenle besin zincirinin farklı düzeylerinde işlev gören organizmalar arasındaki doğal dengenin korunması gerekir. Oysa insan türü, her 40 yılda 2 kat artmaktadır.

Besin piramidinde enerji aktarımı % 10 kuralına göre ilerler. Enerjinin ancak yüzde 10’u üst basamağa aktarılır. Kalan %90 o canlının yaşamsal fonksiyonları için kullanılır.

enerji-piramidi-02

Sevebilirsin...