Doğadaki Ekstrem Olaylar

dogadaki-ekstrem-olaylar

Doğanın Ekstremleri Konu Anlatımı

Konuya başlamadan önce ekstrem kelimesini açıklamak faydalı olacaktır.

Ekstrem (Extreme): Köken olarak Fransızca olan bu kelime: “en uç, aşırı, en son” anlamlarına gelmektedir. Konuya bağladığımızda doğadaki ekstremler ise en sıcak yer, en yüksek sıcaklık, en soğuk yer, en düşük sıcaklık, en fazla yağış, en az yağış, en şiddetli deprem gibi durumlar doğadaki ekstremler olarak kayıtlara geçmiş olur. Ekstrem olayları “rekor” olarak ta düşünebiliriz. Her an değişme ihtimali olsa da bu doğal süreçler içinde çok sık tekrarlanan bir durum değildir. Örneğin şimdiye kadar ölçülmüş en yüksek hava sıcaklığı 57 derecedir. Bu sıcaklık 1922 yılında ölçülmüş olup aradan geçen 93 yıl boyunca bu rekor kırılamamıştır. Aslında ekstrem olaylar doğa için çokta iyi şeyler değildir.

A) Klimatolojik karakterli ekstrem olaylar

1) Ekstrem Sıcaklıklar (Aşırı sıcaklar ve soğuklar)

Herhangi bir yerde o güne kadar görülmeyen ya da çok seyrek görülen sıcaklık ve soğuklukların belli bir süre yaşanması, başta insanlar olmak üzere bütün canlıları, olumsuz yönde etkilemektedir. Bugüne kadar yapılan ölçümlere göre yeryüzünde şimdiye kadar en yüksek hava sıcaklığı 57 °C ile Afrika kıtasının El Azizias kentinde (Libya) 13 Eylül 1922’de ölçülmüştür. (MEB kitabının 2014 baskısında hala devam eden yanlışlık aşağıdaki gibi düzeltilmelidir.)

Düzeltme: 2012 yılında, Dünya Meteoroloji Örgütü (WMO – World Meteorological Organization ) tarafından Dünya’nın en sıcak yeri ünvanı Libya’daki El Aziziye kentinden alınmıştır. Geçersiz sayılmasının sebebi ise ölçüm kayıtlarının gerçeği yansıtmaması olarak tanımlandı. Şu anda kabul edilen Dünya’nın en sıcak yeri ise ABD’nin Kaliforniya Eyaletinde bulunan Death Valley (Ölüm Vadisi) dir. 10 Temmuz 1913 yılında yapılan ölçüm sonucuna göre sıcaklık 56.6 °C olarak kayıtlara geçmiştir. Ölçümlerde ikinci sırada yer alan Death Valley resmi olarak 2012 yılında dünyanın en sıcak yeri olarak ilan edilmiştir.

death-valley-2

Avrupa’da ise en yüksek hava sıcaklığı Sevilla kentinde (İspanya) 4 Ağustos 1981’de 50 °C olarak kayıtlara geçmiştir.

Hava sıcaklığında ekstrem değerlerin görülmesinin doğal sistemler üzerindeki en önemli etkisi kuraklıktır. Herhangi bir yerde hava sıcaklığının uzun süre aşırı yüksek veya aşırı düşük değerlerde seyretmesi kuraklığa neden olur. Bu sürenin uzaması kuraklığın şiddetini de artırır. Örneğin, 1980 yılında ABD’de görülen yüksek sıcaklık değerleri büyük bir kuraklığın yaşanmasına neden olmuştur. ABD’de 1997 – 2001 yılları arasında kış mevsiminde görülen ekstrem düşük sıcaklıklar çok büyük felaketlere sebep olmuştur. Bu olaylara bağlı olarak birçok canlı türünde toplu ölümler meydana gelmiştir.

Türkiye, etkilendiği hava kütleleri, farklı basınç merkezlerinin etkisinde olması, genel fiziki coğrafya koşulları ve bulunduğu enlem derecesi nedeniyle aşırı sıcak ve soğuklar ile kuraklığın sıkça görülebildiği bir ülkedir. Sibirya kökenli karasal kutbi hava kütlesi ile denizel kutbi hava kütlesinin etkilemesi aşırı soğuk hava dalgasının yaşanmasına neden olur. Bu durum insanların ve diğer canlıların yaşamlarını etkilemekte, akarsular, göller ve göletler donmakta, enerji üretimi aksamakta ve büyük ekonomik kayıplar yaşanmaktadır.

Karasal tropikal hava kütlesinin belli dönemlerde yurdumuzun güney ve güneydoğu yönlerinde etkili olması ekstrem sıcaklıkların yaşanmasına neden olmaktadır. Bu durum canlı yaşamını ve ekonomik faaliyetleri olumsuz yönde etkilemektedir.

Aşırı sıcakların yanı sıra Dünya’da aşırı soğuklara da rastlanır. Dünya’da ölçülen en düşük hava sıcaklıkları;

Ülke / Bölge Sıcaklık Değeri Kasaba / İstasyon Tarih
Antarktika −89.2 °C Vostok İstasyonu 21/07/1983
Güney Kutbu −82.8 °C Amundsen-Scott Güney kutup istasyonu 23/06/1982
Dome A −82.5 °C Dome A 07/2005
Grönland −66.1 °C North Ice 09/01/1954

Not: Bazı kaynaklarda değerler farklılık gösterebilmektedir. Burada verilen değerler hava sıcaklıklarıdır. Bazı kaynaklar yüzey sıcaklıklarını baz aldığından daha yüksek ve düşük değerler gösterilebilmektedir.

Ekstrem Sıcaklıkların (Düşük ve Yüksek) Sonuçları

1. Kuraklık
2. Canlı türlerinin olumsuz etkilenmesi (toplu ölümler)
3. Tarım ürünlerinin zarar görmesi dolayısıyla tarımsal üretimde gerçekleşen düşüler
4. Enerji üretimi, tüketimi ve dağıtımında meydana gelen aksamalar
5. Don olayları ve dolu yağışları sonucunda gerçekleşen olumsuzluklar
6. Ekonomik faaliyetlerin olumsuz etkilenmesi (tarım, hayvancılık, ulaşım …)

2006 yılında sıcaklar yüünden İngiltere’de 640 kişi öldü

2003 yılında aşırı sıcaklar yüzünden Avrupa’da 30.000 kişi öldü

2015 yılında aşırı sıcaklar yüzünden Hindistan’da 1,118 kişi öldü. (Mayıs ayında)

2) Şiddetli Rüzgarlar ve Fırtınalar

Kasırga, hortum ya da tayfun aynı meteorolojik olayı anlatmakta kullanılan sözcüklerdir. Bunlar tropikal alçak basınç etkisi ile oluşmaktadır. Bu fırtınalar sonucu çok büyük enerji açığa çıkmaktadır. Can ve mal kaybına yol açan bu tropikal fırtınalar, yılın belli dönemlerinde belli bölgelerde ortaya çıkmaktadır. Örneğin, Hint Okyanusu’nda ocak-mart ayları arasındaki fırtınalar tayfun olarak adlandırılır. Haziran-kasım ayları arasında Florida’da saatte 80-120 km hızla ilerleyen tropikal hortumların çapı 300 ila 1000 km’yi bulur, güzergahları binlerce km’ye uzanabilir ve etkileri bir hafta devam eder.

Alçak basınç alanları civarında, hızı saatte 300 km’yi bulabilen çok kuvvetli rüzgarlar oluşur. Bünyelerine aldıkları nem yüksek irtifada yoğuşarak şiddetli yağmurlara dönüşür. Kasırga karaya ulaştığında giderek hız kaybetse de şiddetli rüzgarlar ve yağışlarla büyük hasarlara neden olabilir. Deniz seviyesi birkaç metre yükselir, bu da su baskınlarına yol açar. Örnek olarak 1900 yılının eylül ayında etkili olan kuvvetli rüzgarların meydana getirdiği dalgalar nedeniyle Galveston / Teksas’da çok sayıda insan hayatını kaybetmiş, Galveston şehrinin büyük bir bölümü sular altında kalmıştır.

Sayfayı fazla uzatmamak için aşağıdaki başlıklar başka sayfalarda anlatılmıştır. Konunun devamı için başlıklara tıklayınız.

 B) Jeolojik ve Jeomorfolojik Karakterli Eksterm Olaylar

C) Hidrolojik Karakterli Eksterm Olaylar

  • Doğadaki Ekstrem Olaylar

  • Yoğunluktan dolayı sorunuzu kaçırmışım. Yerine göre farklı farklı isimlerle anılan tornado, kasırga veya tayfun klimatik veya klimatolojik kökenli eksterm olaylardandir. Ani ve yüksek basınç farkından ortaya çıkarak kısa zaman içerisinde büyük yikimlara neden olur. Dünyada daha çok okyanuslar üzerinde oluşur ancak karalara sokularak büyük zararlara neden olur. En çok Amerika, Güney – Güneydoğu Asya, Çin, Filipinler, Bangladeş ve Pakistan gibi ülkelerde (okyanusa kıyısı olan) görülür.

  • Leyla Şahin

    Merhabalar bir sorum olucak klimatik kökenli ekstremler neler bir soruda siklarda şunlar var. Erozyon ,volkanizma,tsunami,seller ve kiyi çizgisini
    n değişmesi hangisi olucak klimatik kökenli

    • Yukarıdaki tabloda ekstrem olayların kökenine göre dağılışları verilmiştir. Verilenleri sınıflandırdığımızda:
      Erozyon: Hidrolojik
      Volkanizma: Jeolojik
      Tsunami: Jeolojik
      Sel: Hidrolojik
      Kıyı Çizgisinin Değişmesi: Kıyı çizgisinin değişiminde birçok neden etkilidir.. Örneğin küresel ısınma veya buzul devirlerinin yaşanması kıyı çizgisinde değişime neden olur. Bu durumda bu değişiklik klimatik kökenlidir.