Atmosfer Basıncını Etkileyen Faktörler

Atmosfer Basıncını Etkileyen Faktörler Nelerdir?

  • ISINMA

Hava ısındığı zaman genleşir (genişler), hafifler ve yükselir. Havanın genleşmesiyle yoğunluğu azalır ve yere uyguladığı basınç azalır. Sıcaklıkla basınç ters orantılıdır.

Diğer koşulların sabit kalması şartıyla;

  • bir merkezde gün içinde en yüksek sıcaklık değerlerinin ölçüldüğü öğle saatlerinde basınç en azdır.
  • bir merkezde yazın ölçülen basınç değerleri kış mevsimine göre daha düşüktür.

basinc

Isınan havanın yükseldiği alanlarda (yükselici hava hareketi) Termik Alçak Basınç (TAB) alanları oluşur. Buna dünya üzerinde verilebilecek en güzel örnek 0 (Ekvator) derece enlemi üzerinde oluşan TAB alanıdır.

tab

Özetle: Sıcaklık arttıkça basınç azalır,

  • SOĞUMA

Hava soğuduğu zamansa sıkışır, ağırlaşır ve alçalır. Havanın sıkışmasıyla yoğunluğu artar, yere uyguladığı basınçta artar. Soğuma ile basınç doğru orantılıdır.

Diğer koşulların sabit kalması şartıyla;

  • Bir merkezde gün içinde havanın en soğuk olduğu sabah saatlerinde basınç diğer zamanlara göre daha fazladır.
  • Bir merkezde kışın ölçülen basınç değerleri, yazın ölçülen basınç değerlerine göre daha yüksektir.

Soğuyan havanın çöktüğü alanlarda (alçalıcı hava hareketi) Termik Yüksek Basınç (TYB) alanı oluşur. TYB dünyanın en soğuk yerlerinde yani kutuplarda oluşur. Bu alanlar yıl boyunca soğuk oldukları için yıl boyunca TYB alanı durumundadırlar. TYB ve TAB alanları birbirinin zıttı durumundadırlar.

tyb

Özetler: Soğuma arttıkça basınçta artar.

  • ENLEM

Yukarıda açıkladığım ısınma ve soğuma koşulları enleme göre değiştiğinden dolayı enlem basınç koşulları üzerinde etkilidir. Diğer koşulların sabit kalması koşulu ile sıcaklık ekvatordan kutuplara doğru azaldığı için, basınç ekvatordan kutuplara doğru artar. Gerçekte ise dinamik koşulların devreye girmesiyle basınç düzenli bir şekilde ekvatordan – kutuplara doğru artmaz. Bunu aşağıdaki başlıklarda ele alacağım.

Enlemin Basınca Etkisi

  • MEVSİM

Mevsime göre sıcaklık koşulları değiştiğinden basınç koşulları da değişir.

Örneğin; Türkiye’nin özellikle iç bölgeleri yazın TAB alanı durumunda iken kışın TYB alanları durumuna geçer. Asya kıtasının kuzeyini oluşturan Sibirya bölgesi yazın alçak, kışınsa yüksek basınç alanları haline gelir. Kara parçalarının büyüklüğü arttıkça bu basınç merkezlerinin etki alanı da genişler. Sibirya alansal olarak Türkiye’den çok daha geniş olduğu için Sibirya’da oluşan basınç alanları Türkiye’ye göre daha etkili olur.

  • YER ÇEKİMİ

Yer çekimi ile basınç arasında doğru orantı vardır. Yer çekimi arttıkça basınçta artar. Yer çekimi ekvatordan kutuplara doğru arttığı için yer çekimi de ekvatordan kutuplara doğru artar. Yer çekimi üzerinde bulunan her şeyi dünyanın merkezine doğru çeker. Böylece üzerindekilerinin uzaya kaçmasını engeller. Buna hava da dahildir. Kutuplar tarafında hava yere doğru daha çok çekildiği için havanın yere uyguladığı basınç daha fazladır. Buna soğuma koşulları da eklenince kutuplar bölgesi etkili bir yüksek basınç alanı haline gelir.

Yer çekiminin Basına Etkisi

  • GÜNLÜK HAREKET (Dinamik Etkenler)

Yukarıda anlattığımız ısınma, soğuma, enlem ve mevsim başlıkları termik (sıcaklıkla ilgili) etkenlerdir. Günlük hareket ise Dinamik (Hareket) etkenlere dahil edilir. Dünya’nın hareket etmesi dünya üzerinde basınç dağılışında değişimlere sebep olur. Eğer Dünya kendi etrafında dönmeseydi; Sıcaklık ve yer çekimi etkisiyle Ekvatoral bölgeden yükselen hava akımı, soğuma ve yer çekimi etkisiyle Kutuplar bölgesine çökecekti. Böylece dünyada bir adet TAB (ekvatorda), iki adette TYB (kutuplarda) alanı olacaktı. Gerçekte ise dünya dönmektedir. Dünya dönünce üzerinde bulunan hava akımlarında (rüzgarlarda) sapmalar oluşur. Sapmaya bağlı olarak rüzgarların yolu uzar. Uzun mesafeleri kat edemeyen rüzgarlar dünyanın dönüşüyle 30 kuzey ve güney enlemlerinde çökerek Dinamik Yüksek Basınç (DYB) Alanlarını meydana getirir. 30 derece enlemlerinden gelen sıcak hava ile 90 derece enlemlerinden gelen soğuk hava 60 derece enlemlerinde karşılaşarak Dinamik Alçak Basınç (DAB) alanını oluşturur.

Yukarıda oluşumunu anlattığım DYB (30) ve DAB (60) alanları günlük harekete bağlı olarak meydana geldiğinden, günlük hareket basınç üzerinde etkilidir.

  • YÜKSELTİ

Yükseldikçe basınç azalır. Yer çekiminin etkisiyle atmosfer yere doğru çekilir. Yer yüzüne yakın yerlerde hava daha yoğun iken yükseklerde hava daha seyrektir. Havanın yoğunluğu yükseklere doğru azaldığından yükseklere doğru basınçta azalır. Yükseldikçe yoğunluğun azaldığını gösteren birçok örnek verebiliriz. Yükseklerde uçakların türbülansa girmesi, yüksek dağlara tırmanan dağcıların beraberinde oksijen tüpleri taşıması, yine yükseklere çıkıldıkça kulaklarda meydana gelen uğultu ve tıkanmışlık hissi yükseklerde gazların seyrekleşip azaldığının beraberinde basıncında düştüğünün birer kanıtıdır.

yukseltinin-basinca-etkisi

Burada aklımıza şu gelebilir; tamam yükselti artarsa basınç azalıyor. Peki yükseldikçe hava soğuduğuna göre basıncın artması gerekmez mi? Evet yukarıda öyle demiştik fakat yükseklerde hava ne kadar soğursa soğusun gazlar o kadar seyrektir ki basıncı yükseltemez.

Sevebilirsin...

  • Atmosfer Basıncını Etkileyen Faktörler Nelerdir?

  • Fethiye

    teşekkürler.