Basınç Çeşitleri ve Özellikleri

basinc-konu-anlatimi-cesitleri

Basınç Çeşitleri ve Özellikleri

Atmosfer çeşitli gazların karışımıdır. Yer çekiminin etkisinde olduğu için her cisim gibi gazlarında bir ağırlığı vardır. Bu ağırlık yer ve cisimler üzerinde ağırlık olarak kendini gösterir. Buna atmosfer basıncı ya da hava basıncı denir. Bu basıncın değerleri çok büyüktür. Atmosferin yeryüzünde yaptığı basınç her yerde aynı değildir.

 Atmosfer basıncını etkileyen faktörler şunlardır:

1. Yükseklik: Yükseklik arttıkça basınç azalır. Yükseldikçe hava moleküllerinin seyrekleşmesi birim alana uygulanan basıncında azalması anlamına gelmektedir.

2. Sıcaklık: Sıcaklık arttıkça basınç azalır. Sıcaklığın artması havanın seyrekleşerek yükselmesine neden olur böylece yüzeydeki basınç azalır. Kutuplarda ve soğuk bölgelerde (karalarda kış mevsiminde) soğuyan hava ağırlaşarak yere yığılır bu da basıncın artmasına neden olur.

3. Yerçekimi: Yerçekimi arttıkça basınç artar. Yerçekiminin en fazla olduğu kutuplarda basınç fazla, ekvatorsa ise azdır. Bu şekilde olmasının tek nedeni yerçekimi değildir. Yukarıda da söylendiği gibi bunda sıcaklığında etkisi oldukça fazladır.

4.Dinamik Etkenler: Hava kütlesinin alçalarak yığılması ya da yükselerek seyrekleşmesi sonucunda oluşur. Alçalarak yığılması yığılma bölgesinde ağırlığın artmasına yani basıncın artmasına neden olurken, yükselerek seyrekleşmesi ağırlığın azalmasına yani basıncın azalmasına neden olur.

Basınç Merkezlerinin Özellikleri:

1) Alçak Basınç: 1013 milibardan daha az olan basınçlara alçak basınç denir. İki yönlü hareketi vardır.

a) Dikey Yönlü Hava Hareketi: Alçak basınç alanının merkezinde hava hareketi yükselici bir özellik gösterir.

ab02

b) Yatay Yönlü Hava Hareketi: Alçak basınç alanlarındaki yatay yönlü hava hareketi çevreden merkeze doğrudur. Ancak bir doğru boyunca ilerlemez. Dünyanın dönmesi nedeniyle sapmalar olur. Kuzey yarım kürede esme yönünün sağına, Güney yarım kürede ise esme yönünün soluna sapar. Daha kolay bir ayrım ise KYK’de “S”, GYK’de ise ‘Ters S’ oluşturur.

ab

2) Yüksek Basınç: 1013 milibardan daha fazla olan basınçlara yüksek basınç denir. İki yönlü hareketi vardır.

a) Dikey Yönlü Hava Hareketi: Yüksek basınç alanlarının merkezinde hava hareketi alçalıcı bir özellik gösterir.

yb

b) Yatay Yönlü Hava Hareketi: Yüksek basınç alanlarındaki yatay yönlü hava hareketi, merkezden çevreye doğrudur.

yb2

OLUŞUMLARINA GÖRE BASINÇ TÜRLERİ

 A) TERMİK BASINÇLAR: 

Termik basınçlar havanın soğuması yada ısınmasıyla oluşan basınçlardır. Hava soğuduğu zaman yoğunluğu artar. Yoğunlaşan hava yerçekiminin de etkisiyle ağırlaşıp aşağıya doğru çöker. Bu ağır hava akımları böylece yeryüzüne daha fazla basınç yapar. Bunun sonucunda yeryüzüne yakın hava katlarında Termik Yüksek Basınç alanı oluşur. Hava ısındığı zaman ise genleşerek hafifler ve yükselir. Bunun sonucunda yere uyguladığı basınç azalır. Böylece Termik Alçak Basınç alanı oluşur. Dünya üzerinde yıl boyunca sürekli Termik Alçak Basınç alanı Ekvatordur. Bu nedenle ekvatorda yıl boyunca her mevsim yağışlıdır. Sürekli termik yüksek basınç alanları ise kutuplardır. Bu nedenle bu alanlarda hava soğuk ve yağışsızdır. Ekvator ve kutuplardaki sürekli termik basınçların haricinde kara ve denizler üzerinde de günlük yada mevsimlik sıcaklık değişimleri sonucunda geçici termik basınçlar oluşur.

B) DİNAMİK BASINÇLAR: 

Ekvator ile kutuplar arasındaki basınç farkından doğan hava akımları dünyanın günlük hareketi sonucunda sapmaya uğrayarak 30 ve 60 derece enlemleri civarında kalıcı yeni basınç merkezleri oluşturur.

Ekvatorda yükselen hava akımları üstten kutuplara doğru yöneldiğinde günlük hareketin saptırma kuvvetiyle (coriolis) saparak yolları uzar. Bunun sonucun da 30 derece enlemleri civarında alçalarak Dinamik Yüksek Basınç alanlarını oluşturur. Yağışın yıl boyunca pek görülmediği bu alanlarda sıcak çöller oluşmuştur ( Büyük sahra, Arabistan, İran, Arizona, Avustralya, Kalahari, ) 30 enlemlerinde ki DYB alanından kaynaklanan hava akımları kutuplardaki TYB alanlarından kaynaklanan hava akımlarıyla günlük hareketinde etkisiyle sapmaya uğrayarak ancak 60 enlemlerinde karşılaşırlar. Bunun sonucunda sıcak hava akımları soğuk hava akımlarının üzerinde yükselerek Dinamik Yüksek Basınç alanlarını oluşturur.

basincd

YILLIK İZOBAR HARİTASININ AÇIKLAMASI

* Ekvatorun iki kıyısında yaklaşık dönencelere kadar olan bölgede bir alçak basınç alanı oluşmuştur. Bu alanda basınç 1013 milibarın altındadır. Bu basınç merkezi ekvator çevresi yıl boyunca sıcak olduğu için meydana gelmiştir yani termik kökenlidir.

* Ekvatoral bölgedeki alçak basınç kuşağının iki kıyısında yaklaşık 30 enlemleri civarında birer yüksek basınç kuşağı uzanır. Buralar subtropikal yüksek basınç alanlarıdır.

* Adı geçen yüksek basınç kuşaklarının iki yanında yaklaşık 50 – 70 enlemleri civarında bir alçak basınç kuşağı yer alır. Bu kuşak denizler üzerinde daha geniş yer tutar.

* Kutup bölgelerinde ise termik kökenli yüksek basınç alanları mevcuttur. Kutuplarda zeminin buzlarla kaplı olması havanın alt tabakalarının sürekli soğuk olmasına sebep olur. Su durum kutuplar da havanın soğuyarak yoğunlaşıp alçalmasına ve dolayısıyla basıncın yükselmesine yol açar.

OCAK İZOBAR HARİTASININ AÇIKLAMASI

dunya-ocak-izobar-haritasi

* Ekvatoral bölgede yer alan termik alçak basınç kuşağı biraz güneye kaymıştır.

* Kuzey yarım küredeki karalar üzerine yüksek basınç güney yarım küredeki karalar üzerine alçak basınç alanları yerleşmiştir.

* Ocak ayında kuzey yarım kürede kış mevsimi yaşandığı için Asor ve Hawai adaları civarındaki yüksek basınç alanlarının basınç değerleri havanın soğumasına bağlı olarak daha da yükselmiş ve etki alanını arttırarak karaları içine almıştır.

* Kuzey yarım kürede karalar üzerinde şiddetli soğumaya bağlı olarak oluşan ve çok geniş alanları kaplayan termik kökenli yüksek basınç alanları oluşmuştur. Bu yüksek basınç alanları Asya ve Avrupa’nın kuzeyini içine alırken Kuzey Amerika’da da ABD ve Kanada’yı içine almıştır.

* Asor ve Hawai antisiklonu ile birleşerek genişleyen bu yüksek basınç kuşağı Kuzey Amerika ve Asya üzerinde birer merkez oluşturmuştur.

* Bunlardan Kuzey Amerika’nın iç kesimlerindekinin basınç değerleri 1020 mb civarında Asya’nın kuzeyinde Sibirya üzerindekinin basınç değeri ise 1032 mb civarın dadır. Asya’dakinin basınç değerinin daha yüksek olması, buranın daha büyük kara parçası olmasındandır.

* Ocak ayında güney yarım kürede yaz mevsimi yaşandığı için karalar üzerinde fazla ısınmadan dolayı alçak basınç alanları oluşmuştur. Dinamik sebeplerden dolayı oluşan yüksek basınç alanları denizler üzerindedir.

* Güney yarım kürede 60 enlemleri civarındaki kutup altı bölgeleri alçak basınç alanı konumundadır ve basınç 996 mb civarındadır.

TEMMUZ AYI İZOBAR HARİTASININ AÇIKLANMASI

dunya-temmuz-izobar-haritasi

* Bu mevsimde kuzey yarım küredeki ısınma ve Güney yarım küredeki soğuma nedeniyle ekvatoral bölgedeki alçak basınç kuşağı güneyde daralırken kuzeyde kutup altı alçak basınç alanları ile birleşecek şekilde genişlemiştir. Öyle ki kuzey yarım kürede sadece Hawaii, Asor ve kutup bölgeleri antisiklonları kalmış diğer taraflar alçak basınç alanı haline gelmiştir.

* Kuzey Amerika ve Asya’da iki alçak basınç merkezi oluşmuştur. Bu merkezlerin oluşum nedeni termiktir.

* Aleut ve İzlanda adası civarındaki dinamik alçak basınç alanları daralmıştır.

* Güney yarım kürede bu ay kış mevsimini yaşadığı için karalar soğumuştur. Okyanus üzerinde ki dinamik yüksek basınç alanları ile karalar üzerindeki termik yüksek basınç alanları birleşerek yüksek basınç kuşağını oluşturmuştur.

Sevebilirsin...

  • Aslında site güzel ama özellikleri bide made made gösterseniz daha iyi olurdu hocammmmmm …! :=/

  • emre

    dikey hava hareketi tanımı iki tane var ya anlamadım

    • Dikey yöndeki hareket ya aşağıdan yukarı yada yukaridan aşağı olur. Yukarıdan aşağı şeklinde olanlara yüksek basınç, aşağıdan yukarı olana ise alçak basınç denir. Bu hareketlerde hava dikey yönde hareket etmektedir. Şekilleri inceleyiniz.

  • Kerim Akbaş

    dinamik basınçlar açıklamasının son kısmında hata var. 60 derece enlemlerinde DAB alanları olusur.

  • Şeymanur

    Hocam siteyi çok beğendim, gerçekten çok faydalı. Emeğinize sağlık. Sağ olun.