Dış Kuvvetler – Akarsular

Akarsu Aşınım ve Birikim Şekilleri

Akarsular konusunun daha iyi anlaşılabilmesi için bazı kavramların çok iyi bilinmesi gerekir. Bunlar;

1. Akarsu kaynağı: Akarsuyun doğduğu yerdir.
2. Akarsu ağzı: Akarsuyun herhangi bir denize veya göle döküldüğü yerdir.
3. Akarsu yatağı: Kaynakla ağız arasında uzanan, akarsuyun içinden aktığı çukurluktur.
4. Akarsu vadisi: Akarsuların, içinde aktıkları yatağı aşındırmalarıyla ortaya çıkan çukurluktur.
5. Akarsu havzası: Bir akarsuyun bütün kollarıyla birlikte sularını topladığı ve faaliyet gösterdiği alanlardır.Eğer akarsular, topladıkları suyu denize ulaştırabiliyorsa, böyle akarsuların havzası açık havzadır. Ancak, akarsular topladıkları suyu denize ulaştıramıyorsa, kara içinde bir göle dökülüyorsa veya yer altına sızıyorsa, bu tür akarsuların havzası kapalı havzadır.
6. Su bölümü çizgisi: İki akarsu havzasını birbirinden ayıran sınırdır. Genellikle dağların doruk noktalarından geçerler.
7. Akarsu ağı (Akarsu drenajı): Akarsu havzası, içindeki kollarıyla birlikte bir ağ oluşturur. Buna akarsu ağı (drenajı) denir. Havzanın eğimi, yapıyı oluşturan taşların cinsi ve tabakaların özelliklerine göre, değişik tipte akarsu drenajları oluşur.
8. Akarsu debisi (akımı): Akarsu yatağının, herhangi bir kesitinden geçen su miktarının m3/sn cinsinden değeridir.
9. Akarsu rejimi: Akarsuyun yıl içerisindeki debi değişiklikleridir. Akım düzeni olarak da adlandırılır.
Düzenli Rejim: Yıl içinde akarsuyun taşıdığı su miktarındaki değişim az ise rejim düzenlidir. (Burada şunun bilinmesi gerekir, düzenli rejimde olsa taşınan su miktarında yıl içinde bir miktar değişim gözlenir. “Taşınan su miktarında hiç değişme olmayacak !” diye bir koşul yoktur.)
Düzensiz Rejim: Yıl içinde akarsuyun taşıdığı su miktarındaki değişim fazla ise hatta belli dönemlerde akarsu kuruma noktasına geliyorsa rejim düzensizdir.

01-duzenli-duzensiz-akarsular

10. Akarsu hızı: Akarsuyun birim zamanda aldığı yoldur (m/sn). Akarsu hızı muline denilen bir araçla ölçülür.
11. Hız çizgisi: Akarsu hızının en fazla olduğu noktaları birleştiren çizgidir.
12. Sürekli akarsu: Yatağında her zaman su bulunduran akarsudur.
13. Geçici akarsu: Yatağında her zaman su bulundurmayan, bazen kuruyan akarsudur.
14. Taban seviyesi: Akarsular aşındırmalarını derine, yana ve geriye doğru yaparlar. Hiçbir akarsu yatağını deniz seviyesinin daha altına kadar ışındıramaz. Bu seviyeye taban seviyesi denir.
15. Yamaç gerilemesi: Özellikle nemli iklim bölgelerinde yamaçlar hem alttan, hem de sel sularıyla üstten aşınırlar. Bunun sonucunda yamaç gerilemesi olayı meydana gelir ve yamaç profili oluşur.

AKARSULARDA AŞINDIRMA
1. Kimyasal aşındırma: Sıcaklığın yüksek olduğu zamanlarda veya sürekli sıcak bölgelerde, akarsuların geçtikleri yeri eritmesiyle yaptığı aşındırmadır.
2. Fiziksel (Mekanik) aşındırma: Akarsular, eğime bağlı olarak kazandıkları güçle, yatağındaki kayaları parçalayarak aşındırır. Akarsular genelde fiziksel yolla aşındırma yaparlar.

Akarsuların fiziksel aşındırması üç şekilde olur.
a. Derine aşındırma: Akarsuların yatağını düşey doğrultuda ışındırarak, deniz seviyesine indirmeye çalışmasıdır.
b. Yana aşındırma: Akarsuların içlerindeki materyallerle birlikte, eğimin azaldığı yerde salınımlar yaparak, yanlara çarpması sonucu meydana gelen aşındırmadır.
c. Geriye aşındırma: Akarsularda su miktarı en çok ağız kısmında olur. Çünkü, bu kısımda akarsu bütün kollarından aldığı suyu taşır. Bu kesimdeki su fazlalığı nedeniyle, akarsular yataklarını, denize döküldükleri yerden başlayarak geriye doğru aşındırmaya başlarlar. Böylece aşınan nokta, kaynağa doğru kayar ve zamanla akarsu üzerindeki şelaleler ortadan kalkar. Buna geriye doğru aşındırma denir.

Akarsular vadilerini kazıp derinleştirdikçe, yataklarının eğimi gittikçe azalır. Bu yüzden zamanla akış yavaşlar, aşındırma eski hızını kaybeder ve en sonunda hemen hemen sona erer. Akarsu yatağında artık, başlangıçtaki pürüzler, şelaleler ortadan kaldırılmış olur. Bu duruma erişen bir akarsuyun, ağzından kaynağına doğru uzanan profili iç bükey bir eğri halindedir. Buna denge profili denir.

02-denge-profili

AKARSU AŞINIM ŞEKİLLERİ

1. Vadiler

a. Boğaz Vadi (Yarma Vadi): Yüksek yerlerde derine aşındırma ile oluşmuş vadilerdir. Yamaçlar dik vadi dardır. Dağları enine yaran ırmak vadileri Türkiye’de kuzey ve güney yönlü ulaşımda kolaylık sağlar. Bunlara yamaç vadileri de denir. Örnek Marmara da Gevye Boğazı,Küre dağlarında Kızılırmak vadisi Canik Dağlarında Yeşilırmak Vadisi,Akdeniz de Çubuk ve Gülek boğazları gibi.

03-bogaz-yarma-vadi

b. Kanyon Vadi: Yamaçlardaki farklı aşınma sonucu, basamaklı bir biçimde oluşan vadi tipidir. Yamaçlar oldukça dik ve derindir. Genellikle kolay aşınabilen kalın kalker tabakaları içerisinde oluşurlar. Kanyon vadiler, Türkiye’de pek yaygın değildir. Akdeniz Bölgesi’ndeki Göksu vadisinde kanyonlar görülür.

04-kanyon-vadi

c. Çentik (Kertik) Vadi: Akarsu yatağında aşındırma derine doğru sürüyorsa “V” şekilli vadiler oluşur. Bu tür vadilere çentik vadi adı verilir. Çentik vadiler ülkemizde en yaygın olan vadi tipleridir. Dağlık alanlarda bu tür vadilere sıkça rastlanır.

05-centik-kertik-vadi

d. Tabanlı vadi: Akarsu aşındırmasının ileri safhalarında oluşan vadi şeklidir. Vadi tabanı ova özelliği kazanır. Vadi yamaçları iyice yatıklaşır ve belirginliğini kaybeder.

Türkiye’de özellikle Batı Anadolu’da bu tür vadiler yaygındır.

06-tabanli-vadi

2. Menderesler

Akarsular, eğimlerinin azaldığı yerlerde kıvrılarak akarlar. Hem aşındırma, hem de biriktirme sonucunda, bu kıvrımlar daha da genişleyerek menderesleri oluştururlar. Menderesler aşınım şekilleri olmakla birlikte, oluşumunda akarsu biriktirmesi de etkili olmuştur. Mendereslerde yana aşındırma fazla olduğu için sık sık yatak değiştirirler. Ülkemizde, ovaların tabanlarında ve olgun vadilerdeki akarsular menderesler çizerek akarlar.

07-menderes-akarsu

3. Kırgıbayır (Badlands)

Şiddetli yağmurların oluşturduğu selinti suları, bitki örtüsünün bulunmadığı ve kolay aşınabilen arazileri aşındırır. Bunun sonucunda, arazi yüzeyi girintili çıkıntılı bir görüntü alır. Bu tür arazilere kırgıbayır adı verilir. Kırgıbayır, özellikle sağanak yağışların görüldüğü, yarı kurak bölgelerde daha sık meydana gelir. Türkiye’de, İç Anadolu ve Güneydoğu Anadolu bölgelerinde yaygındır.

08-kirgibayir-badlands

4. Çağlayan ve Çavlanlar (Şelaleler)

Akarsu yataklarında, bazen bazı tabakalar aşınmaya karşı farklı direnç gösterirler. Bunun sonucunda da basamaklar oluşur. İşte, akarsuların bu basamaklardan akan kısımlarına çağlayan adı verilmektedir. Eğer basamaklar yüksekçe ve düşen su miktarı fazla ise, böyle kısımlar da çavlan veya şelale olarak isimlendirilir. Ülkemizdeki en tanınmışları, Manavgat Çağlayanı ile Düden, Muradiye ve Gürlevik şelaleleridir.

09-caglayan-cavlayan-selale

. Dev Kazanı

Çağlayan ve çavlanlarda suların yüksekten düştüğü kısım aşınırsa, derin oyuklar oluşur. Bu oyuklara dev kazanı adı verilir.

10-dev-kazani

6. Peribacaları

Volkanik arazilerde, selinti sularının, aşınmaya karşı farklı dirençteki tabakaları aşındırması sonucunda oluşan şekillerdir. Türkiye’de Nevşehir, Ürgüp, Göreme, Avanos çevresinde yaygındır.

11-peribacasi

7. Peneplen (Yontukdüz)

Akarsuların ve akarsularla birlikte diğer dış kuvvetlerin, yeryüzünü aşındırması sonucunda deniz seviyesinde hafif dalgalı düzlükler oluşur. Bunlara peneplen (yontukdüz) adı verilir.

12-peneplen-yontukduz

AKARSULARDA BİRİKTİRME

Akarsuların biriktirme yapabilmesi için;
– Eğimin azalması
– Suyun azalması,
– Akarsu hızının azalması,
– Akarsu yükünün artması, gereklidir.
Bu faktörler bir arada olunca, akarsuyun gücü azalır ve biriktirme başlar.

AKARSU BİRİKİM ŞEKİLLERİ

1. Birikinti Konileri ve Yelpazeleri
Dağ yamaçlarından düzlüğe inen akarsular, taşıdıkları materyalleri eğimin azaldığı yerlerde yarım koni şeklinde biriktirirler. Bunlara birikinti konisi denir. Akarsuların taşıdıkları maddeler ince ise, geniş bir alana yelpaze gibi yayılırlar. Bunlara da birikinti yelpazesi denir. Ülkemizde dağ eteklerinde, bu tip şekillere sıkça rastlanır.

13-birikinti-konisi-yelpazesi

2. Dağ Eteği Ovaları

Dağ eteğinde, eğimin azaldığı yerlerde meydana gelen birikinti konileri ve yelpazelerinin zamanla yanlara doğru büyüyerek birleşmeleri sonucu oluşan ovalardır. Bursa ovası, Uludağ’ın eteğinde oluşmuş bir dağ eteği ovasıdır.

14-dag-etegi-ovalari

3. Dağ İçi Ovaları

Dağ içlerinde, eğimin azaldığı yerlerde, akarsuyun taşıdığı malzemeleri biriktirmesi sonucu oluşan düzlüklerdir. Engebeli ülkelerde daha fazla oluşur.

15-dag-ici-ovalari

4. Taban Seviyesi Ovaları

Akarsuların denize yaklaştıkları yerlerde taşıma gücü azdır. Böyle yerlerde akarsular, taşıdıkları malzemeleri biriktirirler ve ova yüzeyini alüvyal dolgu alanı haline getirirler. Böyle oluşan düzlüklere taban seviyesi ovası veya alüvyal taşkın ovası denir.

16-taban-seviyesi-ovalari

5. Delta Ovaları

Akarsuların taşıdıkları malzemeleri, deniz içerisinde biriktirmesi sonucu, üçgene benzeyen düzlükler meydana gelir. Bunlara delta ovası adı verilir. Türkiye’de birçok delta ovası vardır. Başlıcaları Çukurova, Bafra ve Çarşamba ovalarıdır.

17-delta-ovalari
Bir kıyıda deltâ oluşabilmesi için;
• Kıyıda gel-git ve akıntıların etkili olmaması,
• Kıyının sığ (az derin) olması, (şelf alanının (kıta sahanlığının) geniş olması)
• Akarsuyun bol alüvyon taşıması gerekir.

Ek olarak; Haliç

Akarsu ağızlarında deltanın tam tersi olarak denize doğru çıkıntı değilde karaya doğru bir girinti oluşuyorsa buralarda haliç dediğimiz oluşumlar görülür. Halicin oluşumu akarsu + gelgit (dalga) gerektirir. Akarsuyun denize döküldüğü alanda akarsuyun getirdiği malzemeler dalgalar (gel-git sonucunda) tarafından denize doğru çekilerek deniz karaya doğru ilerler. Bir kıyıda delta ve gelgit aynı anda meydana gelemez.
Delta varsa = Gel – git yoktur. (yada gel git genliği çok azdır. Bu durum deniz kıyılarında görülür)
Haliç varsa = Gel – git vardır. (Diğer bir ifadeyle gelgit genliği fazladır. Genelde okyanus kıyılarında görülür)
Bir ülke kıyılarında hem deltalara, hemde haliçlere rastlanıyorsa o ülkenin iç denizlere ve okyanusa kıyısı vardır anlamı çıkarılabilir.

6. Taraçalar (Sekiler)
Alüvyol tabanlı vadi üzerindeki akarsuların, yeniden canlanarak, yatağını kazması sonucunda oluşan yüksekte kalmış eski vadi tabanlarıdır.
Türkiye’de, çeşitli zamanlarda epirojenik hareketler görüldüğü için, vadiler boyunca taraçalar görülür.

18-sekiler-taracalar

7. Irmak (Kum) Adacıkları

Akarsu eğiminin azaldığı ve yatağın genişlediği yerlerde, taşınan alüvyonlar ve kumlar küçük adacıklar şeklinde biriktirilir. Bunlara ırmak adacıkları ismi verilir.

19-irmak-adasi-kum-adaciklari

Sevebilirsin...

  • Pingback: Türkiye'de Akarsular | kadirhoca.com()

  • zehra

    hocam yatık yamaçlı vadi eklenmemiş

    • Hüseyin

      ONU DA SEN BUL

  • ELİSDA

    HOCAM NOLUR YARDIMCI OLUN
    Genç kıvrımlı dağlar, kırık hatları, volkanik etkinlik ve depremler genel olarak bir arada bulunur.

    Aşağıdakilerden hangisi bu duruma neden olan faktördür?

    A)Yerkabuğunun hareketli olması

    B)Yerkabuğunun sial ve simadan oluşması

    C)Dış kuvvetlerin daha etkin olması

    D)İklim koşullarının değişken olması

    E)Toprak örtüsünün kalın olması

    • Yer kabuğunun altında mantonun bulunması, Manto içinde yer kabuğunu doğru konveksiyonel akintilarin oluşması levhalar (parçalar) şeklinde bulunan yer kabuğunu hareket ettirir. Bu hareket sırasında en zayıf olan levha sınırlarında yukarıda sayılan olaylar bolca görülür. Volkaniz ma, deprem, fay hatları vb. Eğer levhalar hareket etmeseydi ki bu sadece mantonun taslasmasi ile olur bu durumda dünyada deprem, volkanizma, sıcak su kaynakları gibi durumlarla karşılaşmadık.

      Cevap: A

  • Başak ÇEVRE

    hocam bana yardımcı olabilir misiniz rica etsem nolursunuz

    bir akarsuyun hidroelektrik potansiyelinin bilinmesi için oranın hem akımını hem eğimini bilmek mi lazım…yoksa sadece akımı bilmek hidroelektrik potansiyeli hakkında yorum yapmamıza yeter mi?

    Aşağıdaki özelliklerden hangisinin belirlenmesi bir akarsuyun akım miktarının bilinmesine bağladır?
    A) Jeolojik yaşının
    B)Yatağındaki kayaç yapısının
    C)Yaygın olan vadi şekli
    D)Daha çok hangi kaynakla beslendiğinin
    E)Hidroelektrik enerji potansiyelinin

    bu sorunun cevabı e miş..ama belki bu iç anadolu da dümdüz biyerde akarsu…belki ilkbahar yağışıyla akımı artmış…sadece akımı bilerek eğimini bilmeden nasıl hidroelektirik hakkında yorum yapabilirim ki

    • Soruları değerlendirirken sadece verilenlerden yola çıkın. Bir akarsuyun yavaş yada hızlı akması, yatağında bol su taşıması yukarıda verilen seçeneklerden en çok hangisini etkiler yada bundan direkt olarak etkilenir? Evet cevap e seçeneğidir. Diğer nokta eğim durumu, kayaç yapisi, gecirgenlik, yatagindaki bitki örtüsü gibi etkenler akımı etkiler. Bunları ayrı ayrı düşünmeden genel bir cevap vermek gerekir.

      • Başak ÇEVRE

        Anladım hocam.Çok teşekkür ederim

  • C ve E aynı kapıya çıkar ve Delta oluşturma sartlarindandir. A seçeneği yine akarsu ile ilgili olup delta olusturan akarsularin ozelliklerindendir. Delta deniz kenarında olduğuna göre Delta oluşturan bütün akarsular in havzası açıktır. D seçeneğine gelince işler değişir. Akarsuların denize döküldüğü yerlerde akarsular in taşıma gücü neredeyse bitmek üzeredir. Çünkü Eğim iyice azalır. Akarsular in taşıma gücü ağızda (delta) değil kaynakta (doğduğu yer) fazladır. Eğim ne kadar fazla olursa taşıma o kadar fazla olur. Delta alanları oldukça düzlük tür ve bu alanlarda bulunan akarsularin taşıma gücü oldukça düşüktür.

    Ancak E seçeneği biraz kafamı karıştırdı. Burada sanki genel bir ifade kullanılmış. Akarsular in belli bir yerde Delta oluşturması kıyıların tamamının sığ olacağı anlamına gelmez.

    Buna rağmen cevabım D.

    • Başak ÇEVRE

      Çok teşekkür ederim hocam.bende D seçeneğini işaretlemiştim fakat kitabın cevap anahtarı B diyor.Cevap anahtarında sıkıntı var ozaman.Teşekkür ederim yeniden

  • Başak ÇEVRE

    Allah razı olsun hocam