Dış Kuvvetler – Karstik Şekiller

Karstik Aşınım ve Birikim Şekilleri

Aşınıma karşı dirençsiz, kolay eriyebilen kayalardan [Kayatuzu, jips (alçıtaşı) ve kalker (kireçtaşı)] oluşan arazilere karstik araziler denir. Örneğin kalker, kolay eriyebilen bir kayadır. Yeraltı ve yer üstü suları, kalkerden oluşan sahaları, eriterek bazı şekiller oluşturur. CaCO3(kalsiyum karbonat) ve su ile oluşmuş dış kuvvetlerdir. Karadeniz ve Akdeniz’de kalker, İç Anadolu’da tuz ve jips etkilidir. En küçük aşındırma şekli lapyadır, daha sonra büyüklük sırasına göre dolin, uvala, obruk ve en büyüğü polyedir. Mağara bir aşındırma şekli, içindeki sarkıt, dikit, sütun ve traverten biriktirme şeklidir

Karstik Alanların Özellikleri

• Çıplak zeminler geniş yer tutar.
• Toprak erimeler sonucunda oluşan çukurlarda toplanmıştır.
• Karstik alanların yüzeyi su bakımından fakirdir.
• Tarım olanakları sınırlıdır.
• Yerleşmeler az ve dağınık topraklara bağlı olarak dağınık yerleşme şeklindedir.

01-karstik-sekiller

1. Karstik Aşınım (Çözünme) Şekilleri

Lapyalar: Karstik arazilerde, yağışlar sonucunda yeryüzüne düşen sular, kireçtaşlarını aşındırarak oyuklar ve yarıklar oluşturur. Bunlara lapya denir. Lapyalar en küçük karstik çözünme şekilleridir. Toroslar’da, Bolkar Dağları ile Aladağlar’ın yamaçlarında bu tür şekiller yaygın olarak görülür.

02-lapyalar

Dolinler: Lapyalar zamanla genişleyip birleşerek dolinleri oluştururlar. Derinlikleri birkaç metredir. Çapları ise birkaç yüz metreyi bulabilir. Göller Yöresi’nde, Geyik ve Bolkar Dağları ile Aladağlar üzerinde, İç Anadolu’nun güneyindeki Obruk Plâtosu’nda sayısız örnekleri vardır.

03-dolinler

Uvala : Genişleyip, derinleşen dolinlerin birleşmesiyle oluşan, dolinlerden daha büyük çukurluklardır. Uvalanın düzensiz şekle sahip olması ve tabanlarındaki erimeden geriye kalan kalker çıkıntıları dolinlerden kolayca ayırt edilmesini sağlar.

04-uvala-nedir

Polye: Uvalalar da genişleyip birleşirlerse polye adı verilen şekilleri meydana getirirler. Karstik yörelerdeki genişliği birkaç kilometre olan, uzunluğu 20-30 kilometreyi bulan, hatta geçebilen ova görünümlü büyük karstik çukurlardır. Ülkemizdeki bazı ovalar polye ovası özelliğindedir. Bunların en önemlileri Muğla, Elmalı, Kestel, Çeltikçi, Suğla, Bozova, Kızılova, Bademağacı, Kızılkaya, Akseki ve Gembos polyeleridir.

05-polye-nedir

Obruk: Yer altındaki mağara ve galeri tavanlarının çökmesiyle oluşmuş derin karst kuyularıdır. Obrukların bazılarının tabanlarında sular birikmiştir ve obruk gölleri meydana gelmiştir. Ülkemizin özellikle Konya Bölümü’nde obruklar yaygın olarak görülür. Bu bölümde Kızılören, Timraş, Kuruobruk ve Çalıdeniz obrukları en çok bilinenlerdir. Ayrıca Akdeniz Bölgesi’nde Akseki’nin doğusunda çok derin obruklar bulunur. Silifke’nin doğusundaki Cennet – Cehennem obrukları turistik açıdan önemlidir.

06-obruk-nedir

Mağaralar: Karstik alanlarda yer altı sularının eritmesi sonucu oluşan doğal yer altı boşluklarına mağara denir. Bu mağaralar birer turizm alanıdırlar. En tanınmış olanları Damlataş (Alanya), Karain (Antalya), İnsuyu (Burdur), Dim (Alanya), Zindan (Isparta), Dilek kuyu (Mersin) ve Narlı kuyu (Mersin) mağaralarıdır.

07-magara

Tüneller ve Doğal Köprüler: Karstik alanlarda yeryüzündeki sular yer altına sızarlar ve tabakaların bu sularla çözünmesi sonucu tüneller oluşur. Özellikle, Akdeniz Bölgesi’nde bu tüneller sıkça görülür. Buralardaki bazı akarsular, akışlarının bir kısmını yer altındaki bu tünellerle gerçekleştirirler. Yer altında oluşan bu tüneller yer yer çökerek doğal köprüler oluştururlar. Örneğin, Silifke’nin kuzeydoğusunda Göksu nehri üzerindeki Yer köprü bu şekilde oluşmuştur. Uzunluğu 500 m kadardır.

Düden : Kalkerli arazide erime ile oluşan daire biçimli kapalı çukurluklara düden denir. Düdenler yer altı sularını birbirine bağlayan kanallardır. Düdenlere halk arasında su çıkan, su batan gibi adlar da verilir.

08-duden

Kör (Çıkmaz) Vadi : Karstik yörelerdeki akarsular bir düdende kaybolarak akışını yeraltında sürdürür. Bu akarsuların yeryüzünde süreklilik göstermeyen vadilerine kör (çıkmaz) vadi denir.

09-kor-cikmaz-vadi

2. Karstik Biriktirme Şekilleri

Kimyasal birikim şekilleri, kalsiyum karbonatça zengin suların içindeki karbondioksit gazının uçması ve kalsiyum oksidin (kirecin) tortulanmasıyla oluşur. Karstik birikim şekilleri sarkıt, dikit, sütun ve travertendir.

Sarkıt: Mağara tavanından sarkan kalsiyum karbonat çökelti taşlarına sarkıt denir.

10-sarkit-nedir

Dikit: Mağara tabanından yükselen kalsiyum karbonat çökelti taşlarına dikit adı verilir.

11-dikit-nedir

Sütun: Sarkıt ve dikitler birleşirse sütun adı verilen şekiller oluşur. Akdeniz Bölgesi’ndeki karstik mağaralarda sarkıt, dikit ve sütunlar fazlaca oluşmuşlardır.

12-sutun-nedir

Traverten: Kalsiyum karbonatlı su bir yamaçtan yeryüzüne çıktığında içindeki karbon uçar, kalsiyum karbonat yere çöker. Yamaçları kaplayan bu beyaz taş örtüsüne traverten denir. En güzel örneği Denizli, Pamukkale travertenleridir.

13-traverten-nedir

Not: Jipsli araziye bağlı olarak oluşan karstik şekiller, kalkerli arazide oluşan karstik şekillere göre daha kısa ömürlüdür. Çünkü jips, kalkere göre daha hızlı çözülür. Jipsli arazide oluşan karstik şekillere en sık Sivas yöresinde rastlanır. Çankırı, Kırşehir yörelerinde de jipsli arazide oluşmuş karstik şekiller bulunur.

14-turkiyede-karstik-bolgeler-haritasi

TÜRKİYE’DE KARSTİK ŞEKİLLER SORU – CEVAP

1-Karstik şekillerin oluştuğu eriyebilen kayaçların isimlerini yazınız?
—Kireç taşı (kalker), alçı taşı (jips) ve kaya tuzu

2-Ülkemizde kireç taşı üzerinde oluşmuş karstik şekiller daha çok hangi bölgemizde bulunur?
—Akdeniz bölgesi

3-Ülkemizde alçı taşı üzerindeki şekillere nerelerde rastlanır?
—1-Tuz gölünün kuzeyinde 2-Çankırı 3-Sivas 4-Erzincan

4-Karstik aşınma sonucunda meydana gelen şekilleri yazınız?
—1-Lapya 2-Dolin 3-Uvala 4-Polye 5-Obruk 6-Mağara 7-Galeri 8-Düden (su yutan) 9-Voklüz (su çıkan) 10-Kör vadi 11-Karstik köprü 12-Karstik plato

5-Karstik biriktirme sonucu meydana gelen oluşumları yazınız?
—Sarkıt, dikit, sütun, traverten

6-Sarkıt, dikit ve sütunu tek bir şekil içinde gösteriniz?

15-sarkit-dikit-sutun

7-Lapya, dolin, uvala polye arasında nasıl bir ilişki söz konusudur?

8-Karstik aşınım şekillerinin en yaygın ve en küçük olanının ismini yazınız?
—Lapya

9-Karstik aşınım şekillerinden en büyük olanının ismini yazınız?
—Polye

10-Hangi karstik şekillerde tarım yapmak kolaydır?
—Uvala, polye

11-Karstik ova olarak tanımlanan karstik aşınım şeklinin ismini yazınız?
—Polye

12-Obruk nasıl oluşur? Obruğu şekille gösteriniz?

13-Sarkıt, dikit ve sütunlara en çok hangi bölgedeki mağaralarda rastlanır?
—Akdeniz bölgesi

14-Ülkemizde travertenlere nerelerde rastlanır?
—Denizli’de Türkmen ovasında Pamukkale, Bursa, Antalya ve Silifke’de

15-Ege bölgesindeki polye kökenli ovaları (karstik ovalar) yazınız?
—Tavas, Çivril ve Denizli ovaları

16-Tabanında düden bulunmayan polye tabanlarında su birikirse bunlara ne isim verilir?
—Gölova

17-Alanya’da Damlataş ve Dim, Mersin’de Narlıkuyu, Akseki yakınındaki Koyungöbeği, Manavgat-Suğla gölü arasında kalan Düden suyu, Antalya’da Karain, Burdur’da İnsuyu ve Kızılin mağaralarının ortak özelliği nedir?
—Karstik oluşumlar olması

18-Akdeniz bölgesinde Silifke’nin doğusunda yer alan ve turizm açısından önemli olan obruklarımızın ismini yazınız?
—Cennet ve cehennem obrukları

19-Lapyaların yaygın olduğu karstik platonun ismini yazınız?
—Akdeniz bölgesindeki Taşeli platosu

20-Alçı taşı ve kaya tuzu üzerinde oluşan şekiller niçin kalıcı değildir?
—Suda hızla çözündüğü için

21-Karstik aşınım ve birikim şekillerinin yer aldığı alanlara ne ad verilir?
—Karstik bölge (yöre)

Sevebilirsin...