Coğrafi Konum

COĞRAFİ KONUM NEDİR?

Herhangi bir ülkenin Dünya üzerinde bulunduğu yer ile bu ülkenin diğer ülkelere, çeşitli yer şekillerine, önemli ulaşım ve ticaret yollarına, denizlere vs. göre konumuna coğrafi konum denir.

A. ÖZEL KONUM

Dünya üzerindeki herhangi bir yerin;
– kıtalara, okyanuslara, denizlere,
– önemli geçit ve boğazlara,
– ticaret ve su yollarına,
– önemli madenlere ve kentlere
uzaklığı, yükseltisi ve yer şekilleri
gibi özellikleri o yerin özel konumunu belirler.

Özel konum ile ilgili başlıca sonuçlar şunlardır:

a) Denize göre konum: Dünya üzerindeki bir yerin çevresindeki denizlere göre konumudur.

Deniz etkisinde bulunan yerlerde;
∗ Yıllık ortalama sıcaklık fazladır.
∗ Sıcaklık farkları az ve yağış miktarı fazladır.
∗ Tarım ürünleri çeşitlidir.
∗ İklim iç kesimlere göre daha ılımandır.
∗ Nüfus yoğundur.
∗ Orman ve bitki örtüsü gür olur.
∗ Deniz ulaşımı ve deniz ürünleri ticareti gelişmiştir.

b) Jeopolitik konum: Dünya üzerindeki herhangi bir noktanın ekonomik, siyasi, askeri, ticari ve kültürel etkilerini ortaya koyan özelliklerine denir.

c) Yer şekilleri ve yüksekliğe göre konum: Bir yerin yer şekillerine ve yükseltiye göre konumu; iklimini, bitki
örtüsünü, tarımsal faaliyetlerini, beşeri ve ekonomik özelliklerini etkiler.

B. MATEMATİK KONUM

Bir yerin ekvatora ve başlangıç meridyenine göre konumuna matematik konum denir.

Paralel
Ekvatordan kutuplara doğru, ekvatora paralel ve birer derece aralıklarla geçtiği düşünülen dairelere paralel denir.

Paralellerin Özellikleri
∗ Doğu – Batı doğrultusunda uzanırlar.
∗ Ekvatorun 90 kuzeyinde, 90 da güneyinde olmak üzere, toplam 180 paralel bulunur.
∗ Başlangıç paraleli Ekvatordur. Ekvatorun kuzeyindeki paralellere kuzey paralelleri güneyindekilere ise güney paralelleri denir.
∗ En büyük paralel dairesi Ekvator’dur. Ekvatordan itibaren birer derece aralıklarla çizilir.
∗ Ekvatordan kutuplara doğru gidildikçe paralellerin boylan kısalır. Buna karşılık paralel dereceleri büyür.
∗ Matematik konumu daha ayrıntılı olarak belirleyebilmek için, her paralel dairesi 60 dakikaya, her dakika 60 saniyeye bölünmüştür.
∗ 90° paralelleri nokta halindedir. Bunun nedeni; Dünya’nın şeklinin geoit olmasıdır.
∗ Paraleller birbirleriyle kesişmezler, birleşmezler.
∗ Ardışık iki paralel arası uzaklık yaklaşık olarak 111 km’dir. Paralellerin bu özelliğinden yararlanarak kuzey güney doğrultusunda ve aynı meridyen üzerinde bulunan iki nokta arasındaki uzunluk hesaplanabilir.

Paraleller arası uzunluk işlemlerinde şu yol takip edilir:
∗ Aralarında uzaklığı sorulan noktalar arasındaki enlem farkı bulunur, istenilen merkezlerin her ikisi de aynı yarım kürede ise, numarası büyük paralelden küçük paralel çıkarılır. Farklı yarım küredeler ise paraleller toplanır.
∗ Bulunan paralel farkı sabit uzaklık olan 111 ile çarpılır. (Ardışık iki paralel arası 111 km olduğu için)

Enlem
Paralel çemberlerinin başlangıç paraleline (Ekvator) olan uzaklığının açı cinsinden değerine enlem denir, iki paralel arası uzaklığa bir enlem derecesi denir.

Not: Aynı enlem derecesi üzerinde bulunan noktalarda gündüz süresi yıl boyunca aynı olur. Ayrıca güneş ışınları bu noktalara aynı açı ile düşer. Ekvator’a uzaklıkları aynıdır.

Alçak Enlemler; ekvator ile dönenceler arasında kalan enlemlere denir.
Orta Enlemler; dönenceler ile kutup daireleri arasında kalan enlemlere denir.
Yüksek Enlemler; kutup daireleri ile kutup noktaları arasında kalan enlemlere denir. (66° 33ı

Enlemin Etkileri

Ekvatordan kutuplara doğru gidildikçe farklılaşan olaylara enlem etkisi denir.
∗ Dünyanın dönüş hızı enleme bağlı olarak değişir. Kutuplara gidildikçe dönüş hızı azalır. Çizgisel hız ekvatorda en fazladır.)
∗ Güneş ışınlarının düşme açısı, sıcaklık ve iklim özellikleri enlemlere göre değişir. Buna bağlı olarak;

– Bitki örtüsü
– Deniz suyu sıcaklığı ve tuzluluğu
– Tarım ürünleri
– Orman üst sınırı
– Toprak yapısı
– Kalıcı kar sınırı
– Hayvan türleri
– Gölge uzunluğu
– Akarsu rejimleri, değişiklik gösterir.

∗ Atmosferin kalınlığı enleme göre değişir.
∗ Ekvatordan kutuplara doğru gidildikçe yerçekimi artar. (Dünyanın merkezine yaklaşıldığı için)
∗ Gece – gündüz süreleri enleme göre değişir. Ekvatorda bütün süreler birbirine eşittir. ∗ Kutuplara yaklaştıkça gece ve gündüz süreleri daha fazla uzayıp kısalır.
∗ Deniz ve okyanusların sıcaklık ve tuzluluğu kutuplara gidildikçe azalır.
∗ Cisimlerin gölge boyları enleme göre değişir. Kutuplara gidildikçe artar.
∗ Kuzey Yarım Kürede güneyden, Güney Yarım Kürede kuzeyden esen rüzgârlar sıcaklığı artırır.
∗ Konutlarda kullanılan malzeme ve konut tipleri değişir.
∗ Yerleşme özellikleri ve yaşam biçimleri enlemlere göre değişir.
∗ Mevsimlerin belirgin olarak görülüp görülmemesini etkiler.
∗ Kısaca enlem; yerel saat ve yer altı kaynakları dışında, dünyadaki hemen hemen her şeye etki eder.

Meridyen
Kutup noktaları arasında uzanan ve paralelleri dik açıyla kesen hayali yarım çemberlere meridyen denir.

Meridyenlerin Özellikleri
∗ Kuzey – Güney doğrultusunda uzanırlar.
∗ Yarım çemberdirler. (Paraleller tam çember)
∗ Başlangıç meridyeninin 180 doğusunda (DYK), 180 de batısında (BYK) olmak üzere, toplam 360 meridyen yayı vardır.
∗ Başlangıç meridyeni İngiltere’nin Greenwich gözlem evi üzerinden geçen meridyendir.
∗ Koordinatlarla bir yeri daha iyi belirleyebilmek için, her meridyen derecesi 60 dakikaya, her dakika 60 saniyeye bölünmüştür.
∗ Ekvator üzerinde iki meridyen arası uzaklık 111 km’dir. Kutuplara doğru gidildikçe bu uzaklık azalır. Bütün meridyenlerin boyları birbirine eşittir.
∗ Aynı meridyen üzerinde bulunan bütün noktaların (Güneş karşısından aynı anda geçtiklerinden) yerel saatleri aynıdır.
∗ Meridyen dereceleri Greenwich’ten doğuya ve batıya gidildikçe büyür.
∗ Bütün meridyenler kutuplarda birleşir.
∗ Meridyenler bir paralel boyunca birbirlerinden eşit uzaklıkta bulunur.
∗ Ardışık iki meridyen arasındaki yerel saat farkı 4 dakikadır. (Bu durum açısal hızın her yerde aynı olduğunu gösterir.)

Boylam

Dünya üzerindeki herhangi bir noktanın başlangıç meridyenine (Greenwich) olan uzaklığının açı cinsinden değerine boylam denir. Meridyen ve boylam birbirlerinin yerine kullanılır, iki meridyen arası uzaklığa bir boylam derecesi denir.

Boylamın Etkileri
∗ Konum belirlenmesine yardımcı olur.
∗ Yerel saat farklarını oluşturur.
∗ Bir yerin bulunduğu saat dilimini etkiler.
∗ Bir yerin başlangıç meridyeni ile tarih değiştirme çizgisi arasındaki zaman farkını etkiler.

Sevebilirsin...

  • YağmurG.

    hocam yardımcı olur musunuz?

    • Türkiye dönenceler dışında ve KYK de olduğu için yıl boyunca en uzun gölgeler kuzeyde en kisa gölgeler güneyde oluşur. Buna göre Anamur 1, Sinop 3 ile gösterilir.

  • YağmurG.

    hocam sorularım birikti biraz kusura bakmayın yardımcı olursanız sevinirim :/

    • YağmurG.

      ??

      • Yoğunluk var biraz akşama cevaplar hazır olur inşallah

        • YağmurG.

          tamam hocam teşekkürler

    • YağmurG.

      hocam hala yanıt alamadım

      • Mesajların spam düşmesi ve yoğunluk kusura bakmayın. Çözmeye başlıyorum.

    • 1. Soru:

      Aynı enlem üzerinde bulunan noktalarda (aynı yarım kürede);

      A) gece ve güngüz süreleri ve (B) farkları

      C) Öğle vakti (12:00) güneş ışınların düşme açısı

      D) İklim (matematik) kuşakları aynıdır.

      E) Aynı kuşak içinde farklı iklimler görülebileceğinden doğal bitki örtüsü aynıdır demek yanlış olur.

      Cevap: E

      2. Soru:

      Bu tarz sorularda paralel (enlem) farkına bakarız. Buna bakarken ekvatorun ortasından geçip geçmediğinede dikkat etmeliyiz. Örneğin 30K – 0 – 30G enlemleri varsa farkı 30 alırız. Çünkü ekvatorun 30 k ile 30 güneyi arasında bir fark yoktur. Seçeneklere gelince.

      A) fark 0 – 30 = 30 enlem

      B) fark 0 – 40 = 40 enlem

      C) fark 50 – 90 = 40 enlem

      D) fark 30 – 70 = 40 enlem

      E) fark 0 – 20 = 20 enlem

      Soruda özellikle özel konumlarının aynı olduğu belirtilmiş. Normalde biri en fazla olur bizde onu seçeriz ama soruda 3 şıkta enlem farkı aynı. Bu durumda (genelde böyle olmaz) orta kuşağı tercih ederiz.

      Cevap: D

      3. Soru:

      Türkiyenin KB köşesinin koordinatları: 26 Doğu boylamı ile 42 Kuzey enlemidir. Şekilde I numaralı alanda yer alır.

      Türkiyenin GD köşesinin korrdinatları: 45 doğu boylamı ile 36 kuzey enlemidir. Şekilde IV numaralı alanda yer alır.

      Cevap: A oluyor.

      4. Soru:

      Yerel saat farkının en fazla olması için boylam farkının en fazla olanını, iklim çeşitliliğinin en az olması içinse enlem farkının en az olanına bakarız.

      Boylam farkı

      I) 14

      II) 44 ( en fazla olan)

      III) 12

      IV) 19

      V) 24

      Enlem farkı

      a) 15

      b) 65

      c) 145

      d) 29

      e) 5 ( en az olan)

      Cevap: II ve e nerede? olması gereken cevap bu seçeneklere koymamışlar soru hatalı diyoruz geçiyoruz. Seçeneklere bakmadım bile boşuna anlatmış olduk gibi hissettim. Neyse.

      5. Soru:

      Hangisine ulaşılamaz.

      A) Türkiye’de güneş ışınlarını en büyük açıyla alan yerler güney merkezleridir. Çünkü Türkiye’ KYK’de bulunur. iskenderun doğru

      B) Dünyanın her yerinde güneş doğudaki noktalarda daha önce doğar daha önce batar. Nedeni Dünyanın dönüş yönü

      (((C) Coğrafi koordinatlardan özel konum bilgilerine ulaşılamaz. Bu söylenemez.

      D) Sinop ve istanbul aynı enlem civarında oldukları için ışınları alma açılarıda yakındır.

      E) Tuzluluk türkiyede güneyden kuzeye doğru azalır. Söylenir.

      6. Soru:

      Enlem ve boylam dereceleri verilen K merkezi için hangileri söylenemez?

      I. söylenemez çünkü başlangıç boylamına daha yakındır. Boylamlar kutuplara doğru daralır.

      II. söylenir.

      III. dönenceler dışında olduğu için sıfır olmaz doğru.

      IV. Orta kuşakta olduğu için dört mevsimi yaşar doğru.

      Cevap: yalnız I

      7. Soru:

      Yaşadığım köyde diye başlayan soru bana erzurumu anımsattı. Enlem ve boylam bilgilerine (matematiksel) yer verilmediği ve bir yerlere yakınlıktan veya uzaklıktan bahsettiği için özel konumdur.

      8. Soru

      Gurup ve tan süreleri ekvatordan kutuplara doğru uzar. Bunun sebebi ise gece ve gündüzün bir günde yaşandığı yerlerde çizgisel hız, gece ve gündüzün 24 saatten fazla yaşandığı yerlerde ise eksen eğikliğidir. Bu cümleyi ilk defa kuruyorum biraz garibime gitti. Bunu böyle açıklayan bulamazsınız emin olun.

      (((A) Enlem farklılığından dolayı çizgisel hız. Çizgisel hız KYK’da kuzeye doğru kısalır.

      B) Enlem etkisi (yarım kürelerin farklılığı)

      C) Enlem etkisi

      D) Enlem etkisi

      E) Karasallık – denizellik

      9. Soru

      Matematik konum,

      A) etkili

      B) etkili

      C) etkili (enlem etkisi)

      D) etkili

      E) Burada matematik değil özel konum etkilidir. Bu merkezlerin yükseltileri farklıdır. Yükselti matematik değil özel konumla alakalı bir durumdur.

      10. Soru

      – Doğusu ile batısı arasında 120 dk zaman farkı varsa, Boylam farkı 30 derece olmalı

      – Kuzeyden esen rüzgarlar sıcaklığı arttırıyorsa, Güney Yarım Kürede olmalı

      – İki kez alıyorsa dönenceler arasında olmdı ( Enlem dereceleri 0 – 23 derece aarasında olmalı)

      A) zaman farkı, yarım küresi ve dönence arası tutmuyor.

      B) yarım küresi ve dönence aralığı tutmuyor.

      C) yarım küresi tutmuyor.

      D) cevap

      E) Zaman farkı ve dönence aralığı tutmuyor.

      Umarım beklediğinize değmiştir. İyi çalışmalar

  • Anıl

    Ülkemizde 2 metre boyunda ve diğer özellikleride aynı olan 2 farklı cismin gün içerisinde oluşan en kısa gölge boylarının aynı uzunlukta olması 1)yükseltilerin aynı olması. 2)aynı boylam üzerinde yer almaları 3)aynı enlem üzerinde yer almaları. Hangisiyle acıklanamaz? cevaplarsanız sevinirim cok teşekkürler.bu arada cevap sadece 1 diyor.aynı boylamda olması nasıl etkiliyor onu anlamadm?

    • Açıkçası soru tam olarak bu halde ise aynı boylam üzerinde olmaları gölgelerin uzunluğunun aynı olmasını garanti etmez. Ekstra bilgi varsa eğer o zaman belki. Normal koşullarda enlem veya paralel in aynı olmasi Gölge boyunu eşit kılar. bence sizde sorun yok

      • Anıl

        Cok teşekkür ederim soruyu aynen yazmıştım demekki cevap anahtarı hatalı