Türkiye’de Akarsular

turkiye-havzalar-haritasi

Türkiye’deki Akarsular ve Özellikleri

Dış kuvvetlerden birisi olan akarsular yer şekillerinin oluşumunda önemli bir etkiye sahiptir. Bölgelerin özelliklerine göre şekillendirici kuvvetlerden biri veya bir kaçı baskın olabilir. Örneğin; Çöllerde rüzgarlar, Deniz kenarlarında dalgalar, kutuplar çevresinde ve yüksek bölgelerde buzulların şekillendirici etkisi diğer dış kuvvetlerden fazladır. Türkiye ve dünyadaki birçok ülkede en önemli şekillendirici dış kuvvet akarsulardır. Bu yazımızda; Akarsularla ilgili bilmemiz gereken bazı terimleri verdikten sonra, Türkiye’deki Akarsuların genel özellikleri, Türkiye’deki akarsu havzalarının dağılışı, Akarsuların nereden doğduğu ve nerelere döküldükleri, Türkiye’deki akarsuların rejimleri, Akarsularımızın oluşturduğu yer şekilleri ve dağılışını anlatmaya çalışacağım.

Akarsular konusunda kesin bilmeniz gereken bazı terimler vardır. Bu terimler konu anlatılırken sık sık tekrarlanır ve siz ne olduğunu bilmiyorsanız konuyu anlamakta güçlük çekersiniz. Bilmiyorsanız buradan bakınız. Biliyorsanız aşağıdan devam edin.

Türkiye Akarsularının Genel Özellikleri

1. Yatak eğimleri fazladır. Bunun sonucunda;
– Akış hızları fazladır.
– Aşındırma güçleri fazladır.
– Bol alüvyon taşırlar. (Barajların kullanım ömrünü kısaltır)
– Enerji potansiyelleri yüksektir.
2. Rejimleri düzensizdir.
3. Ulaşıma elverişli değildir. (Türkiye’de sadece Bartın çayının 18 km’lik ağız kısmında taşımacılık (tomruk) yapılabilir.)
4. Boyları kısa, havzaları dardır. (Ortalama engebe fazla ve dağlar genelde kıyılara paralel uzandığı için.)
5. Akımları düşüktür.
6. Dağların uzanışlarına paralel olarak genelde doğu – batı yönlü uzanırlar.
7. Denge profiline ulaşmamışlardır. (ortalama yükselti fazla olmasından)
8. Sulama, içme, kullanma suyu temini, elektrik enerjisi üretimi, tatlı su balıkçılığı, turizm, su sporları gibi alanlarda yararlanılabilmektedir.

Türkiye’deki Akarsu Havzaları

Buraya kadar geldiğinize göre havzanın ne olduğunu biliyorsunuzdur ama ben yinede bir kez daha hatırlatayım. Havza; Akarsuyun su toplama alanıdır. Bunu anlatırken genelde öğrencilere verdiğim bir örnekle devam edeyim. Yağmur yağıyor ve sizin bir elinizde küçük bir kap diğer elinizde büyük bir leğen var. Hangisinde daha fazla su birikir diye sorma imkanım olsa hepiniz birden leğende dersiniz. Akarsularda buna benzer kimisinin kollarıyla birlikte su topladığı alan geniş iken kimisinin su toplama alanı daha dar olur. Genelde! havza ne kadar genişse akarsuyun taşıdığı su o kadar çok olur. Havzaların büyüklüğü yer şekilleri ile doğrudan ilgilidir. Engebeli ve dağlık alanlarda havzalar daha dar ve sayıca fazla olurken, düzlüklerde ve ovalarda havzalar daha geniş ve sayıca az olur. Su bölümü çizgileri havzaları birbirlerinden ayıran doğal sınırlardır, dağların en yüksek yerlerinden ve sırtlardan geçer.

akarsu havzasi

Havza ikiye ayrılır ve suyun denize ulaşıp ulaşmamasıyla alakalıdır;

Açık Havza: Suyunu denize ulaştırabilen akarsular “açık havza” lı akarsulardır. Türkiye’deki akarsuların havzası genelde açıktır. Çünkü Türkiye küçük! ve üç tarafı denizlerle çevrili bir ülkedir. (! akarsu boylarına göre düşünüldüğünde)

Kapalı Havza: Suyunu denize ulaştıramayan, akarken bir şekilde kuruyan veya suyunu göllere boşaltan akarsular “kapalı havza” özelliği gösterirler.

Türkiye’nin Başlıca Akarsuları ve Özellikleri

turkiyedeki-akarsular-haritasi-kadirhoca

Türkiye’de doğup yurt dışında denize veya göle dökülenler;

FıratDicleArasKuraArpaçayÇoruh
Basra Körfezi’ne dökülür. (Açık Havza)
Basra Körfezi’ne dökülür. (Açık Havza)
Hazar Gölü’ne dökülür. (Kapalı Havza)
Hazar Gölü’ne dökülür. (Kapalı Havza)
Hazar Gölü’ne dökülür. (Kapalı Havza)
Gürcistan topraklarından Karadeniz’e dökülür.

Yurt dışından doğarak Türkiye’den denize dökülen akarsular;

AsiMeriç
Lübnan’dan doğar, Hatay ilinden Akdeniz’e dökülür. (Açık Havza)
Bulgaristan’dan doğar, Ege Denizi’ne dökülür. (Açık Havza)

Türkiye’deki Kapalı Havzalar

turkiyede-kapali-havzalar-haritasi

1 – Göller Yöresi kapalı havzası (Eğirdir, Beyşehir, Acıgöl, Burdur, Yarışlı, Salda)
2 – Tuz Gölü kapalı havzası (Konya – Tuz Gölü)
3 – Van Gölü kapalı havzası
4 – Hazar Gölü kapalı havzası (Aras-Kura ırmakları)

Türkiye’de Akarsu Rejimleri

Akarsularımızın büyük bölümü düzensiz rejimlidir. Ülkemizde yalnızca Doğu Karadeniz’deki bazı küçük akarsuların rejimi düzenlidir.

Beslenme Türlerine Göre Akarsular:

Beslenme Türü Açıklama
Yağışla Beslenen Akdeniz iklim bölgesi akarsularında yağışın arttığı kış döneminde akım artar.
Kar-Buz Erimeleriyle Beslenen İç Anadolu, Doğu Anadolu ve Batı Karadeniz’deki akarsuların akımları kar erimelerinin olduğu ilkbaharda artar.
Kaynak Sularıyla Beslenen Akdeniz Bölgesi’nde Manavgat ve Köprü Çayı kaynak sularıyla dört mevsim beslendiği için düzenli rejimli akarsulardır.
Göl Sularıyla Beslenen Göller yöresinde, Beyşehir Gölü’nün beslediği Çarşamba Suyu ve Eğirdir Gölü’nün beslediği Kovada Suyu örnek olarak verilebilir.

Türkiye’de Bazı Akarsuların Rejimleri;

Akarsu Uzunluğu (km) Rejimi En fazla su tağıdığı dönem En az sutaşıdığı dönem
Kızılırmak 1335 Karma – Düzensiz İlkbahar Yaz
Yeşilırmak 519 Karma İlkbahar Yaz
Bartın Çayı 107 Düzenli Sonbahar Yaz
Çoruh Nehri 442 Düzenli Sonbahar Yaz
Fırat 971 (Türkiye) Karma İlkbahar Sonbahar
Dicle 525 (Türkiye) Karma İlkbahar Sonbahar
Ergene 281 Düzensiz İlkbahar Yaz
Bakırçay 129 Düzensiz Kış Yaz
Gediz 401 Düzensiz Kış Yaz
K. Menderes 175 Düzensiz Kış Yaz
B. Menderes 584 Düzensiz Kış Yaz
Dalaman 229 Düzensiz Kış Yaz
Manavgat 93 Düzensiz İlkbahar Sonbahar
Ceyhan 509 Düzensiz Kış Yaz
Seyhan 560 Karma Kış Yaz
Susurluk 321 Düzensiz Kış Yaz
Aras 584 (Türkiye) Karma İlkbahar – Yaz Kış
Kura 189 (Türkiye) Karma İlkbahar – Yaz Kış

Türkiye’de Akarsuların Oluşturduğu Başlıca Yer Şekilleri

Aşınım Sonucu Oluşan Şekiller Birikim Sonucu Oluşan Şekiller
* Vadiler
— Çentik Vadi
— Boğaz Vadi
— Kanyon Vadi
— Tabanlı Vadi
* Kırgıbayır (Badlands)
* Peri Bacaları
* Menderes
* Dev Kazanı
* Platolar
* Birikinti Konileri
* Birikinti Yelpazeleri
* Ovalar
— Dağ Eteği Ovası
— Delta Ovaları
— Dağ İçi Ovaları
— Taban Seviyesi Ovaları
* Irmak Adası
* Irmak Taraçası

Yer Şekillerinin Coğrafi Dağılışı

Doğu Anadolu ve Doğu Karadeniz Bölgesindeki akarsular kaynağına yakın yerlerde Çentik Vadi oluştururlar.
Akdeniz ve Karadeniz bölgelerinde dağları diklemesine kesen akarsular buralarda boğaz vadileri oluşturur ve bu vadiler iç bölgelerle ulaşımı kolaylaştırır.
Akdeniz Bölgesinde kalkerli araziler içine yerleşen akarsular kanyon vadileri meydana getirir. (Göksu)
Ege bölgesinde graben alanlarına yerleşen akarsular tabanlı vadileri oluştururlar.
Ege Bölgesinde graben alanlarında bulunan akarsuların yatak eğimleri fazla olmadığı için mendersler oluştururlar.
Akarsular basamaklı arazilerde yüksekten düşerken (şelale) düştüğü yerde dev kazanları meydana getirir. Akdeniz, Karadeniz, Doğu And. Böl.
İç Anadolu, Doğu Anadolu ve Güney Doğu Anadolu Bölgelerinde bitki örtüsünün zayıf olduğu alanlarda sellenme sonucunda kırgıbayır oluşumları görülür.
Türkiye yakın jeolojik dönemlerde toptan yükseldiği için platolar yaygındır. En yaygın ve geniş platolar İç Anadolu BÖlgesinde görülür.
Nevşehir taraflarında volkanik arazilerin varlığı, rüzgar ve sellenmenin etkisiyle peri bacaları oluşmuştur.
Ege Bölgesinde ve Delta ovalarının içerisinde ırmak adacıklarına rastlanır.
Türkiye’de denge profiline en yakın akarsular Ege Bölgesi akarsularıdır.

Başlıca Akarsularımız ve Özellikleri

Karadeniz’e Dökülen Akarsular:
Çoruh: En hızlı akan akarsuyumuzdur. Gürcistan’dan denize dökülür.
Yeşilırmak: Büyük akarsularımızdandır. Üzerinde Hasan-Suat Uğurlu, Almus barajları vardır.
Kızılırmak: Sınırlarımız içindeki en uzun akarsudur. Üzerinde Hirfanlı, Kesikköprü, Altınkaya ve Derbent barajları
bulunur.
Bartın Çayı: Taşımacılık yapılan tek akarsuyumuzdur.
Yenice (Filyos): Batı Karadeniz’de dökülür.
Sakarya: Suları en kirli akarsuyumuzdur. Güçlü boğaz akıntıları nedeniyle delta ovası oluşturamamıştır. Üzerinde Hasan Polatkan ve Gökçekaya barajları bulunur.

Marmara Denizi’ne Dökülen Akarsular:
Susurluk: Boğaz akıntıları nedeniyle delta ovası oluşturamamıştır. Nilüfer, Karaçay ve Kemalpaşa çayları kollarını oluşturur. Enerji potansiyeli çok düşüktür.

Ege Denizi’ne Dökülen Akarsular:
Meriç: Bulgaristan’da doğar, Marmara’dan geçer ve Saros Körfezi’nden Ege Denizi’ne dökülür.
Bakırçay: Menderes çizerek akar.
Gediz: Menderes çizerek akar. Üzerinde Demirköprü Barajı bulunur.
Küçük Menderes: Menderes çizerek akar.
Büyük Menderes: Üzerinde Adıgüzel ve Kemer barajları bulunur.

Akdeniz’e Dökülen Akarsular:
Dalaman Çayı:
Eşen Çayı:
Aksu:
Köprü Çayı: Karstik kaynaklarla beslendiği için düzenli rejimlidir.
Manavgat Çayı: Akış hızı fazladır. Karstik kaynaklarla beslendiği için düzenli rejimlidir. Üzerinde Oymapınar Barajı bulunmaktadır.
Göksu: Üzerinde çok sayıda kanyon bulunur.
Seyhan: Üzerinde Çatalan Barajı bulunur.
Ceyhan: Üzerinde Aslantaş, Menzelet ve Kartalkaya barajları bulunur.
Asi: Lübnan’dan doğar Hatay’dan Akdeniz’e dökülür.

Basra Körfezi’ne Dökülen Akarsular:
Fırat: Doğu Anadolu’daki Karasu ve Murat akarsularının birleşmesiyle oluşur. En fazla enerji üretilen akarsudur. GAP ile tarımda sulamada önemi büyüktür. Üzerinde Atatürk Barajı, Keban, Karakaya ve Birecik barajları bulunur.
Dicle: Kaynağını Zapsuyu, Batman ve Botan çaylarından alır. Kralkızı, Devegeçidi, Ilısu barajları bulunur.

Sevebilirsin...