Kıyı Tipleri, Özellikleri ve Oluşum Süreçleri

kiyi-tipleri-ozellikleri1

Başlıca Kıyı Tipleri, Özellikleri ve Oluşum Süreçleri

Dünya’da bir birinden farklı kıyı tipleri oluşmuştur. Bu farklılıkların oluşmasında;

  • Dalga ve akıntılar,
  • Dağların kıyıya uzanış doğrultusu,
  • Kıyılardaki kıta sahanlığı (şelf alanı),
  • Gelgit genliği,
  • Matematik konum (enlem etkisi)
  • İklim farklılıkları,
  • Kıyıların jeomorfolojik özellikleri,
  • Akarsuların denize dökülmesi, gibi durumlarda kıyılar da şekil olarak değişmektedir.

Başlıca Kıyı Tipleri ve Özellikleri

1) Enine Kıyı Tipi (Enine Kıyılar)

enine-kiyi-tipi1

Özellikleri:

Dağların denize dik uzanlığı kıyılarda görülen kıyı şeklidir. Dağlar arasında kalan çöküntü alanlarının deniz suyu altında kalmasıyla kıyı çok girintili – çıkıntılı bir görünüm oluşturur. Bu tür kıyılarda;

  • Kıyı çok girintili, çıkıntılıdır,
  • Koy, körfez ve liman sayısı fazladır,
  • Şelf alanı geniştir,
  • Delta oluşumu daha kolaydır,
  • Denizel kıyı ikliminin özellikleri dağlar arasındaki çöküntü ovalarından iç kesimlere daha kolay sokulur,
  • Limanların iç kesimlerle olan bağlantısı (Hinterlandı geniştir) daha kolaydır,
  • Yaz ve plaj turizmine uygun yerlerdir.

Türkiye’de, Ege Denizi kıyıları, Dünya’da ise Balkan ve Kafkas Dağları kıyıları, Batı Alaska kıyılarının bir kısmı, Batı Haiti kıyıları ile Yeni Zelanda kıyılarının bir kısmı örnek olarak gösterilebilir.

2) Boyuna Kıyı Tipi (Boyuna Kıyılar)

boyuna-kiyi-tipi1

Özellikleri:

Dağların kıyı çizgisine paralel uzandığı kıyı şeklidir. Bu tür kıyılarda;

  • Kıyı sade bir görünüme sahiptir,
  • Girinti ve çıkıntı az olduğu için koy, körfez ve liman sayısı azdır,
  • Şelf alanı (kıta sahanlığı) dardır, [deniz birden derinleşir]
  • Delta oluşumu zordur,
  • Denizin ılıman etkisi iç kesimlere sokulamaz, [ Kıyı gerisinde yükselen duvar gibi dağlar kıyı kesiminde görülen ılıman ve nemli havanın iç kesimlere girmesini engeller ]
  • Limanların iç kesimlerle olan bağlantısı zor olduğu için limanlar fazla gelişemez,
  • Dik, falezli kıyılar çoktur,
  • Plaj turizmine uygun sahillar sınırlıdır.

Türkiye’de başta Karadeniz ve Akdeniz kıyıları, Dünya’da ise; Güney Şili kıyıları, ABD’nin batyı kıyıları, Hindistan’ın Hint Okyanusu kıyıları örnek olarak gösterilebilir.

3) Ria Kıyı Tipi

ria-kiyi-tipi1

Özellikleri:

Ria tipi kıyılar, kıyıya dik olarak uzanan akarsu vadilerinin sular altında kalması sonucu oluşan kıyı şekilleridir. En tipik örnekleri İspanya’nın Kuzeybatı kıyılarında bulunduğu için adını buradan almıştır. Bunların fiyortlardan farkı vadilerin, buzul vadisi değil, akarsu vadisi olmasıdır. Türkiye’de Güney Ege kıyıları (Menteşe Yöresi), İstanbul ve Çanakkale Boğazları ile Haliç bu tip kıyılardandır. Bretagne (Kuzeybatı Fransa), Cornwall (İngiltere), Güneybatı Kore’de, Güneybatı İrlanda’da görülür.

4) Dalmaçya Kıyı Tipi

dalmacya-kiyi-tipi1

Özellikleri:

Denize paralel uzanan dağlar arasındaki vadilere deniz suyunun dolmasıyla oluşan kıyı eklidir. Bu kıyılar Adriyatik Denizi’ndeki Hırvatistan kıyılarında, İran, Aşağı Birmanya, Malakka, Doğu Venezuela, Batı Kolombiya, Ekvador, Güney Kaliforniya, San Fransisko’da ve Ohotsk Denizi’nin kuzey kıyılarında görülür. Türkiye’de ise Akdeniz’de Finike – Kaş arasında (Antalya) bu tür kıyılara rastlanır.

5) Limanlı Kıyılar

limanli-kiyi-tipi1

Özellikleri:

Limanlı kıyılar geniş tabanlı vadilerin deniz suları altında kalmasıyla ya da koy ve körfezlerin kıyı oklarıyla kısmen kapatılması sonucu oluşan kıyı şeklidir. Koyların kıyı okları ile kapanması, açık deniz etkisine karşı korunaklı limanların oluşmasını sağlamıştır. En güzel örnekleri; Karadeniz’in kuzeyinde Odesa ve Dinyeper limanları, New York güneyinde, Batı Patagonya’da, Pikardia-Normandiya (Fransa) kıyılarında da görülür. Türkiye’de Kuzey Ege kıyılarında, Büyük Çekmece ve Küçük Çekmece kıyıları örnek olarak gösterilebilir.

6) Haliçli Kıyılar

halicli-kiyi-tipi1

Özellikleri:

Haliç tipi kıyılar gel-git olayının etkili olduğu yerlerde akarsuların ağızlarının genişlemesi ile oluşan kıyılardır. Kuzey Avrupa kıyılarındaki önemli limanlar buna örnektir. Türkiye’de gel-git olmadığı için bu tür kıyılara rastlanmaz. İstanbul’da bulunan haliç ise gelgit sonucu değil çöken akarsu yatağına deniz suyunun dolmasıyla meydana gelmiş bir haliçtir. Genelinden ayrılan tarafı oluşum şeklidir.

7) Fiyord Kıyı Tipi

fiyord-kiyi-tipi1

Özellikleri:

Buzul vadilerinin sular altında kalmasıyla fiyortlu kıyılar meydana gelir. Fiyort tipi kıyıların bulunduğu bölgelerde çok sayıda koy, körfez ve yarımada meydana gelir. En güzel örnekleri Kanada’nın kuzey kıyıları, İskandinav Yarımadası kıyıları ve Güney Şili kıyılarında görülür. Türkiye kıyılarında buzullar etkili olmadığı için (matematik konum) bu tür kıyılara rastlanmaz.

8) Skyer Kıyı Tipi

skyer-kiyi-tipi

Özellikleri:

Buzulların etkisi ile oluşan hörgüçkaya ve morenlerin sular altında kalması ile meydana gelen kıyılara skayer kıyı adı verilir. En güzel örnekleri Kanada, İskoçya , İrlanda, Alaska Güney Şili, Güney Alaska, İsveç, Norveç, ve Finlandiya’da görülür. Türkiye kıyılarında buzullar etkili olmadığı için (matematik konum) bu tür kıyılara rastlanmaz.

9) Watt Kıyı Tipi (Watt Kıyılar)

watt-tipi-kiyilar

Özellikleri:

Gelgit olayının belirgin olduğu alçak kıyılarda sular çekildiğinde deniz dipleri yüzeye çıkar. Bu durumun görüldüğü yerlerdeki kıyı şekline watt kıyı tipi denir. Batı Avrupa kıyılarında görülür. Türkiye’de gel-git genliği düşük olduğu için bu kıyı tipi görülmez (Özel konumdan dolayı).

Bunlar da hoşunuza gidebilir...

13 Cevaplar

  1. kadirhoca dedi ki:

    Başlıca Kıyı Tipleri, Özellikleri ve Oluşum Süreçleri

  2. Nurkay Erbay dedi ki:

    Bu soruyu açıklar mısnız acaba ?

    • kadirhoca dedi ki:

      Boğazlar da alt ve üst akintilarin olusmasinda seviye ve tuzluluk farklari etkilidir. A, D seçeneğini destekler ve etkilidir. C seçeneğinde doğrudur tuzluluk farkı suyun yoğunluğunu etkilediği için akintilari etkiler. E seçeneğide yanlış sayılmaz buharlaşma şiddeti daha fazla olması akintilari etkiler.

      Denizlerin derinliklerinin akintilarin akintilarin oluşumunda etkili olmasi bana pek mantıklı gelmedi.

  3. burak dedi ki:

    hocam ben ygsye hazılanıyorum cografyaı ezberleme mi lazım

  4. kadirhoca dedi ki:

    A) Karadeniz’in su seviyesi Marmara denizine göre yaklaşık 40 cm daha yüksektir. Sebebi D’de verilmiştir.
    B) Deniz derinliklerinin farklı olması akıntıları oluşturmaz.
    C) Ege Denizi Karadeniz’den daha tuzludur. Tuzlu olan deniz daha yoğun olduğu işin özellikle boğazlarda alt akıntıları meydana getiri. İstanbuldaki alt akıntı marmaradan karadenize doğrudur.
    D) Karadeniz’e dökülen akarsular bol su taşır. Bu durum deniz tuzluluğunu ve yoğunluğunu azaltırken, seviyenin yükselmesine neden olur.
    E) Ege ve Marmara buharlaşma ve su kayıpları enlemden dolayı Karadenize göre daha fazladır. Bu durumda deniz seviyesi düşmekte özellikle Karadenizden Marmaraya doğru üst akıntılar oluşmaktadır.

    Cevap: B’dir.

  5. kadirhoca dedi ki:

    Çok geç oldu farkındayım ama sınav haftası mazur görün.

    Fiyord ve Skyer kıyı tipleri için epirojenez ile oluştu demek pek doğru olmaz. Artı Haliçli kıyılardan Türkiye’deki örneği (İstanbul’daki haliç) epirojenik hareketler sonucu oluşmuştur. Normal koşullarda Haliç kıyı tipi gelgit genliğinin yüksek olduğu alanlarda görülür.

  6. elvan dedi ki:

    hocam yüksek enlemlerde bulunan kıyı tipleri neler??

    • kadirhoca dedi ki:

      Yüksek enlemler kutuplara yakın soğuk kıyıları barındırır. Bu yüzden buralarda Fiyord veya Skyer kıyı tiplerine rastlanır.

  7. Başak ÇEVRE dedi ki:

    Hocam buzul erimeleri ile transgresyon mu olur yoksa regresyon mu? Ağır kütleli buzul eridiğinde yani yük hafiflediğinde karanın hafifleyip yükselmesi meydana gelmez mi? bu durumda da deniz geriler fakat anlamadığım buZul eriyip denize karışacaktır ozaman tam tersi denizin ilerlemesi gerekmez mi

    • kadirhoca dedi ki:

      Buzul erimeleri sonucunda;
      1. Eriyen suyun deniz seviyesinde oluşturacağı yükselmeyi hesaba katarak bunu deniz ilerlemesi (transgresyon) olarak saymak doğru değildir. Çünkü regrasyon veya transgresyonda püf nokta karanın yükselip alçalmasıdır. Deniz seviyesi her zaman sabit (0 metre) kabul edilir.

      2. Buzul erimeleri karalar üzerindeki yükün azalmasına sebep olursa (iskandinav yarımadasında olduğu gibi) ve bundan dolayı kara ! parçası yükseliyorsa deniz geriler (regrasyon).

      Sonuç olarak buzul erimeleri regrasyona sebep olur. Regrasyon veya transgresyonda kara parçası dikey yönde hareket etmeli.

  8. Alperen Adıgüzel dedi ki:

    Gelgit olayının etkili olduğu kıyı tipi ve şekilleri hangileridir?Cevaplarsanız çok sevinirim

  9. gamze dedi ki:

    bu notların pdflerini deekleseniz çok güzel olur teşekkütler

Bir Cevap Yazın

E-posta hesabınız yayımlanmayacak. Gerekli alanlar * ile işaretlenmişlerdir